


^Ifi-n. '\Vt<»-^ <^---nii^ 



'V^vnrcin.triAj- "XTa^X^-^v-m, . 



I '1 I '^ 



1 



■ci^ASEO BY 

MiLiTARV ATTACHE^ 



Ctf--^»'^--<- ^ 



I. 6. (menwe Reeks) THE hague. ^^ t^er 6 nrs. (bij inteek.) f2.2S 

Afz. nrs. f 0.45 

OFFICE ^^«>" ^^ * 
i.»»ia:i.-< i: ■•■«■>•• 

MjLlnl. W-... k1 . 

Mannen en Vrouwen van Beteekenis 

Levens= en Karakterschetsen 




PRESIDENT WILSON 



BAARN 

HOLLANDIA-DRUKKERIJ 

1919 



yyStaten en Volkeren" 

Qeschriften over Internationale Politick van dezen tljd 

Bijeengebracht door HENRI VAN DER MANDERE 
Per serie van lo nrs. (bij inteek.) f 3.50; afz. nrs. f 0.45 
De eerste serie bevat: 
No. I. HET PAN-GERMANISME, door Prof. H. Brugmans. 

No: 2. HOE EGYPTE ONDER ENGELAND'S PROTECTORAAT 
IS GEKOMEN, door A. W. StellwagEN. 

No. 3. ENGELAND EN DE VEREENIGDE STATEN, ^oor Dr. 
C. TE LiNTUM. 

No. 4. DE GESCHIEDENIS DER TRIPLE-ALLIANTIE, door 
Mr. Dr. J. B. Breukelman. 

No. 5. HET AANDEEL VAN ENGELAND IN DE TOTSTAND- 
KOMING VAN DEN WERELDOORLOG, door Dr. C. J. 
WlJNAENDTS FRANCKEN. 

No. 6. IS WERELDVREDE MOGELIJK EN ZOO JA, HOE 
BEREIKEN WIJ DIEN, door W. C. SCHoNSTEDT (Luit.- 
Kolonel van het Nederl. Leger). 

No. 7. HOE SIBERlfe EEN RUSSISCH LAND IS GEWORDEN, 

door A. W. Stellwagen. 

No. 8. DE VEREENIGDE STATEN, door H. A. RiTTER. 

No. 9. RUSLAND EN DE REVOLUTIE, door J. Welders. 

No. 10. HISTORISCHE BETREKKINGEN TUSSCHEN NEDER- 
LAND EN DUITSCHLAND, door H. A. RiTTER. 



Bij de HOLLANDIA-DRUKKERIJ te BAARN is zoo juist 
verschenen : 

Onze Politieke Partijen 

Beschreven door hare eigen Vertegenwoordigers 

NIEUWE VERMEERDERDE DRUK 

Per complete serie van 10 nrs. i 3.50 Afz. nrs. i 0.45 

Compleet gebonden f 4.25 

-Een uitgave van blijvende waarde voor de geschiedenis van de ont- 
wikkeling der staatkundige beginselen in ons land. 

De reeks bestaat uit de volgende nrs..: Mr. H. P. Marchant, De 
Vrijzlnnig-Democratische Partlj; Mr, Aug. Mesritz, De Economlsche 
Partlj; Dr. Zeno Kamerling, De Algemeene Staatspartij ; Dr. J. van 
Leeuwen, De Sociaai-Democratische Arbeiderspartij ; David Wijnkoop, 
De „S. D. P".; Dr. A. Brummelkamp, De Antirevolutlonaire Partlj; 
A. Roodhuyzen en Prof. Mr. J. A. van Hamel, De Liberate 'Unie; Dr. 
A, C. A. Hoffman, De Roomsch-Katfholieke Staatspartij; Mr. Dr. 
J. H.W.Q. Ter Spili. ^fi^F. f. W. Drio.v, De VrlJ-Liberale Partlj; C. E. 
van Koetsveld, De Cliristelijlc-Historlsclie Unie. 



THOMAS WOODROW 
WILSON 



DOOR 



H. Ch. G. J. VAN DER MANDERE 



^I'l^ 






^2 1919 



„ . . . . Wij zuUen strrjden voor die dingen, die wij 
altijd het meest op 't hart gedragen hebben , . . voor 
democratic ; voor het recht, dat zij, die zich aan gezag 
onderwerpen, een stem hebben in eigen regeering; voor 
de rechten en vrijheden van kleine volken; voor een 
daadwerkelijke overheersching van het recht door eene 
samenwerking van vrije volkeren, die vrede en veilig- 
heid aan alle volkeren zal brengen en ten slotte de 
wereld zelf zal vrijmaken. 

President Wilson in de boodschap van 
2 April 1917. 

Er zijn momenten, waarin de hoogste belangen der wereld 
worden gelegd in de handen van een enkele persoonlijkheid ; 
momenten, die ons uit de geschiedenis beter dan uit het heden 
bekend zijn, omdat wij als tijdgenooten nu eenmaal geen 
inzicht kunnen hebben in de grootte van de dingen rondom 
ons. Er zijn oogenblikken, waarin verantwoordelijkheid wordt 
gelegd op slechts enkelen, die nauwelijks te dragen schijnt 
en waarin idealisme evenzeer onwaatschijnlijk als nationale 
zelfzucht misdadig of afkeurenswaardig moet worden geheeten. 
Er zijn oogenblikken, waarin men alleen dan de opiossing 
van polifieke- en wereldraadselen kan vinden, wanneer men 
gelooft aan de waarachtigheid van de uitingen van de hoofd- 
personen, ook al staan zij op een politick voetstuk en ook 
al verkeeren zij daarom reeds onder het wantrouwen, dat 
tegenover de politiek gebruikelijk is. Zulk een oogenblik is 
er geweest toen Lincoln den strijd aanvaardde ter wille van 
een ideaal-beginsel en toen hij in dien strijd dat ideaal- 
beginsel heeft weten voorop te plaatsen, steeds weer en 
steeds met grooter kracht. En de vra?g mag gesteld worden 
of niet thans zich een dergelijk oogenblik voordoet nu het 
ook aan een president van het jonge Amerika schijnt gegeven 
207 



om der wereld te brengen datgene, waarnaar de wereld reeds 
eeuwen uitziet: den Bond der Staten of der Volkeren, die 
een afdoend weermiddel tegen den oorlogsgruwel zal zijn. 
Wilson, opgetreden om fel bestreden, sociale hervormingen in 
eigen land tot stand te brengen ; tot het presidium geroepen, wijl 
er een groote roep van onpartijdigheid en betrouwbaarheid 
van hem uitging; Wilson is door een van die zonderlinge 
wisselingen van het lot geroepen om de international staat- 
kundige beginselen van Amerika in geheel nieuwe banen te 
leiden en aan Europa het ongekend schouwspel van Amerika's 
militair-economische oppermacht te bieden. 

Als men niet aan Wilson's eerlijkheid gelooft; als men 
niet wil aannemen, dat zijn veertien punten van 8 Januari 
1918 hem uit het hart zijn gegrepen ; als men niet uit het 
complex zijner redevoeringen kan komen tot de overtuiging, 
dat in hem leeft de gedachte van den eerlijken, den oprechten 
Volkerenbond — dan is het onmogelijk om Wilson te rang- 
schikken onder een andere categorie dan die van de slimste 
politieke sluwelingen, in hem te zien iets beters dan een 
politieke demagoog van den meest bedenkelijken aard. Wilson 
heeft tot twee malen toe den eed, dien de Amerikaansche 
presidenten afleggen alvorens hunne functie te aanvaarden, 
gezworen ; hij heeft tot twee malen toe bezworen om getrouwelijk 
zijn ambt te zuUen waarnemen en al zijne krachten te zullen 
aanwenden „om te bewaren, te beschermen en te verdedigen 
de Grondwet der Vereenigde Staten". Men verlieze daarbij 
niet uit het oog, dat de Vereenigde Staten hun Grondw^et 
opbouwden op een ideaal van vrijheid en onafhankelijkheid, 
los van alle de historische precedenten, die aan de vestigmg 
van elken Europeeschen Staat ten grondslag hebben gestrekt. 
De Amerikaansche constitutie negeert niet, gelijk in het Euro- 
peesche staatsrecht gebruikelijk is, de kracht der internationale 
afspraken en gewoonten; zij kent daaraan een verbindende 
kracht toe, die juist aan Amerika een plicht en een recht in 
internationaal opzicht tegelijk oplegt. En als bewaarder, be- 
waker van de Grondwet kan Wilson zich ook in dat opzicht 
een taak toegekend rekenen! 

208 



Wilson's kracht, zoowel als gouverneur van New-Yersey 
als in vroegere en latere functies, heeft ten alien tijde gelegen 
in zijn eenvoud. Men kan, aldus Bliss Perry, een der hoog- 
leeraren van de beroemde Harvard University, afkeur voor 
hem gevoelen of sympathie jegens hem toonen, twee of drie 
onomstootelijke feiten betreffende zijn loopbaan echter kan 
men niet straffeloos uit het oog verliezen. Het eerste acht 
Perry zijne gew^oonte om te slagen in wat hij onderneemt; 
als vorscher op het gebied van den parleraentairen regeerings- 
vorm, als decent, als schrijver, als redenaar had hij zich 
reeds twintig jaar geleden een onbetwisten en schitterenden 
naam veroverd. Hij heeft zich daarnevens reeds vroeg in het 
leven onvermoeiden arbeid tot levensgewoonte gemaakt. En 
hij had vertrouwen in eigen logica en eigen gevoelens en hij 
raadpleegde nooit onnoodig veel anderen. Dit heeft hem geens- 
zins geleid tot een kluizenaarsleven en ook was hij van niets 
verder af dan van een autocraat, behalve daar waar zijn ge- 
woonte om eigen beslissingen te neraen en eigen verantwoor- 
delijkheid daarvoor te aanvaarden, dit medebrachten. Er zijn er 
wel, die meenen, dat Wilson de lijfspreuk van Disraeli : „ Nooit 
klagen, nooit toelichten" tot de zijne heeft gemaakt ; geklaagd 
heeft hij inderdaad zelden of nooit, toegeHcht in den laatsten 
tijd wat meer! Als iemand hem kent, zoowel in zijn ge- 
dachten als in zijne daden, dan is het zeker kolonel House, 
zijn vertrouwde vriend aan wien hij ten aanzien van de 
Europeesche aangelegenheden een opdracht gaf van zoo wijde 
en zoo beteekenisvolle strekking als maar zelden politiek is 
gegeven. Naar het oordeel van House is er geen kracht in 
staat om Woodrow Wilson terug te brengen van een eens 
opgevat besluit. Lang beraadt hij zich, maar is zijn beraden 
ten einde gekomen, dan is de weg hem duidelijk. Hij 
weet het geheim van zijn voornemens te bewaren en er zijn 
er maar weinigen, die er zich op kunnen beroemen deze 
tevoren te hebben gekend. 

Wie nu meent, dat dit wachten is het in hinderlaag liggen 
van den sluwen, politieken slimmeling, die geen risico wil 
aanvaarden, maar zijn deel in de winst van het krakeel niet 
209 



wil derven — hij kan, met eenige virtuositeit de feiten naar 
zijn inzicht stellende, zijn gelijk argumenteeren. Maar wie de 
persoonlijkheid van Wilson afleidt uit geheel zijn levensloop 
en zijn levensomstandigheden, weet ook dat Wilson's karakter 
zich verzet tegen eene dergelijke opvatting. Hij is niet de 
politieke slimmeling, die afwacht teneinde zich beter te 
wapenen, maar hij is de philosofisch aangelegde staatsman, 
die weet dat zelfs de hoogste doeleinden alleen dan te 
bereiken zijn, wanneer langzaam maar zeker de volksgedachte 
zich daaraan heeft aangepast en daarvoor rijp is gemaakt. 
En men verlieze ook niet uit het oog, dat een Amerikaansch 
president op eenigszins andere wijze staat tegenover de 
vraagstukken, waarbij de groote massa betrokken is, dan 
Europeesche staatslieden als Bismarck of Clemenceau of Lloyd 
George ! Een Fransch schrijver, die toonde Wilson goed te 
kennen, heeft van zijne aanvaarding van het presidentschap 
gezegd, dat het geschiedde als ware hem eene roeping ver- 
vuld ; als ware hem een heilig ambt toevertrouwd. En inder- 
daad, wie Wilson's redevoeringen, uitgesproken in verband 
met zijne candidatuur voor het presidentschap leest, vindt 
daarin weinig van de gewone uidatingen van den politiek 
eerzuchtige, maar vindt als grondtoon en als ondertoon steeds 
nadruk gelegd op datgene wat de verplichtingen van den 
president van dezen vergen. Wilson is het type van den can- 
didaat der democratische party ; Wilson vertegenwoordigt haar 
idealen en haar karaktertrekken gelijkelijk in zich. Eigenlijk 
van de conventie van 1787 af, toen Hamilton en Jefferson in 
politieke opvatting tegenover elkander stonden, dateert deze 
splitsing in partyen ; aanvankelijk waren het de toenmalige 
democraten, die achtereenvolgens een drietal presidenten, ieder 
zetelend voor acht jaren, tot de macht riepen : daarna waren 
het de latere republikeinen, die, van de splitsing inwendig 
bij de democraten gebruik makend, de overmacht verkregen. 
Cleveland is een der weinigen geweest, die de opeenvol- 
gende reeks van republikeinsche presidenten heeft onder- 
broken ; Wilson slaagde er in 1912 in toen de inwendige 
verdeeldheid, waartoe Roosevelt's persoonlijk optreden aan- 

210 



leiding had gegeven, de kracht van de tegenstanders ver- 
zwakte. Maar dat neemt niet weg, dat hij met de tegenover 
elkander staande partijen heeft rekening te houden ; dat hij, 
partijman zijnde en als president de erkende eerste man van 
zijn partij, toch heeft toe te zien op de belangen van geheel 
het land, hij in deze omstandigheden meer dan eenig ander 
president. 

Wilson zelf heeft zich meer dan eens ietwat sarcastisch 
over de rol van den president, die niet eens over een abso- 
luut veto tegen de besluiten van de wetgevende vergadering 
beschikt, uitgelaten. Hij ook is het geweest, die heeft ge- 
wezen op de verstrekkende beteekenis van den Spaansch- 
Amerikaanschen oorlog voor wat deze presidentieele macht 
betreft. Geheel Amerika, hoe jong het moge zijn, is een 
land vol tradities en in zekeren zin een land, waarin deze 
tradities parleraentair en maatschappelijk in groote eere zijn. 
Er rusten op den president verplichtingen zoowel als partijman 
als in zijne functie van president. Er zijn zekere grondbe- 
ginselen van het Amerikaansche staatsbeleid, die niet straffe- 
loos, zelfs door den populairsten president, worden over- 
treden. Een Amerikaansch schrijver heeft eens heel geestig 
opgemerkt, dat Amerika is het land van de tegenstellingen, 
omdat letterlijk elk onderdeel van zijn staatsvorm in botsing 
komt met een ander. Er is zoo ook voortdurende botsing 
tusschen de macht van den president en de macht van de 
wetgevende vergadering ; er is daarnevens een regelmatige 
botsing tusschen de macht van den Senaat en die van het 
veel minder beteekenende Huis van Afgevaardigden. Tezamen 
ongetwijfeld vormen zij het Congres, maar na Washington 
en Jefferson had niemand der Amerikaansche presidenten den 
moed gehad deze tezamen in vergadering op te roepen. Dat 
werd aan Wilson voorbehouden bij zijn eerste optreden als 
president, toen hij in 1913 het Congres verzamelde. Men 
kwam, voor een deel uit beleefdheid, voor een ander deel 
uit nieuwsgierigheid, maar desalniettemin men kwam en men 
luisterde en men werd overwonnen door die klare, heldere 
stem, die op zoo klare, heldere wijze en met zoo klare, 
211 



8 

heldere beelden recht op het doel afgaat. Hamilton heeft 
ten opzichte van het buitenlandsch beleid der Amerikaansche 
Unie raadgevingen verschaft; George Washington heeft bij 
zijn afscheid woorden gesproken, die als een politick testament 
worden beschouwd ; Monroe heeft zijn leer in het licht ge- 
geven, die de grondslag werd, waar de Amerikaansche poli- 
tick zich op vestigde. Wilson heeft nimmer met een van 
deze drie gebroken, althans niet openlijk, maar het was zijn 
taak van staatsman-denker om aan gchccl nieuvy^e omstandig- 
hedcn, waarin Amerika zich geplaatst zag, die theorieen te 
doen aanpassen. Want Monroe kon niet denken aan een tijd, 
waarin verdediging tegen overheersching van een Europeesche 
macht noodzakelijk zou zijn, wilde men de Amerikaansche 
onafhankelijkneid handhaven ! 

Een sHm politicus, van niets verder is Wilson verwijderd 
dan van eene zoodanige persoonlijkheid. Alreeds daarom, 
wijl hij door zijn innerlijke staatkunde heeft getoond, dat hij 
geen eigen machtsbegeerten heeft ; dat hij inderdaad zich stelt 
in dienst van den Staat, die hem tot President heeft verkozen. 
Maar ook, omdat Wilson's bonding in het groote Europeesche 
conflict, die aanvankelijk aan aarzelend en weifelend karakter 
kon worden toegeschreven, ons duidelijk is geworden in ge- 
heel de lijn zijner handelingen en ons dan onweersprekelijk 
blijkt te zijn het optreden van een leider, niet lettend op het 
tijdelijk voordeel van het oogenblik, maar vragend naar het 
beter gefundeerd aanbreken van jarenlange toekomst en toe- 
passing. Wilson is de eerste Amerikaansche president, die 
in zoodanige kwaliteit den voet zette op Europeeschen bodem ; 
zelfs in den modernen tijd, nu de middelen van verkeer zoo- 
danig zijn verbeterd en vervolledigd, is voor den man in het 
Witte Huis te Washington de plicht gebleven om in Amerika 
te resideeren gedurende geheel zijn presidentschap. Zoo streng 
werd deze traditie door Roosevelt nagekomen, dat hij zelfs 
afzag van zijn oorspronkelijk voornemen om een bezoek te 
brengen aan boord van een in de haven van New-York liggend 
oorlogsschip, wijl naar de algemeen geldende volkenrechtelijke 
beginselen een oorlogsschip vreemd territoir is en hij dus buiten 

212 



het Amerikaansch gebied zou zijn getreden tijdens zijn presidium ! 

Wilson is er niet de man naar om noodeloos Iradities met 
voeten te treden ; iets uitdagends is hem in zijn politick beleid 
vreemd ; maar hij heeft de noodzakelijkheid gevoeld voor 
zichzelf en voor Amerika om persoonlijk aan de conferentie 
te Parijs deel te nemen. En datgene wat wij totnutoe 
van de resultaten dier conferentie, van haar verloop en haar 
handelingen weten, het is wel in staat om ons te doen 
erkennen, dat hij juist heeft gezien en dat zonder zijn aan- 
wezigheid de gang van zaken een geheel andere zou zijn 
geweest. Wilson's persoonlijkheid, die wij slechts kennen 
vanuit de verte en vanuit de boeken en de illustraties, wordt 
ons als een raachtige geschilderd ; niet om niet heeft hij over- 
winningen als redenaar behaald ; niet om niet wordt de invloed 
van zijn voor ieder toegankelijk woord gevreesd. Men kan er 
van verzekerd zijn, dat, om Amerikaansch president te worden, 
men een persoonlijkheid van beteekenis moet zijn, want het 
is onmogelijk om weken achtereen dat veeleischende Ameri- 
kaansche land door te trekken, redevoeringen te houden voor 
de zoo uiteenloopende deelen zijner bevolking, het vertrouwen 
te winnen van zoo uiteenloopende karakters en dan te zijn 
een man van geen of van slechts middelmatige bekwaamheden 
en beteekenis. 

En Wilson's beteekenis doet zich bovendien gevoelen in 
de behandeling der vraagstukken te Parijs; hem was het 
voorbehouden om op 25 Januari 1919 het historisch voorstel 
te doen, dat de grondslagen zouden worden gelegd voor den 
Volkerenbond. Laten wij op het oogenblik in het midden 
laten of het zal worden en is een Volkerenbond naar Wilson's 
inzichten ; een Volkerenbond dus, die geheel de gemeenschap 
der volkeren omvat en zich tot eenige, maar ook hooge taak 
stelt om aan de volkeren den vrede blijvend te hergeven. 
Genoeg is het, dat in deze conferentie, waarin de overwin- 
naars de taak hebben den oorlogsbuit te „verdeelen", Wilson's 
beginselen reeds in zooverre de overwinning hebben behaald, 
dat tot de vorming van den Volkerenbond werd besloten. 
Wel nimmer is eenig beginsel in volkenrechtelijk^of in staat- 
213 



, m i timimmm^«'» » mm m 



10 

kundig opzicht bij zijne vestiging reeds voUedig gebleken; 
wel altijd heeft dit beginsel latere uitwerking en verbetering 
behoefd. Zoo is het met Wilson's Volkerenbond en nieuw 
volkerenrecht als met alle dingen ; de grondslag moge gebrekkig 
zijn en afwijken van de principieele gedachten van zijn grond- 
legger, hij zal voldoende blijken om op te doen voortbouwen, 
indien de gedachte inderdaad levensvatbaarheid bezit. Het 
feit daarbij op zichzelf, dat de president van Amerika, econo- 
misch ten alien tijde machtig gerekend, maar militair niet 
alleen door Duitschland een factor van nauwelijks te overw^egen 
beteekenis geacht, in deze uitsluitend Europeesche conferentie 
een zoo gewichtige rol speelt ; vraagstukken als van de rechten 
der Tsjecho-Slowaken en der Yougo-Slaven met evenveel 
zorg ter harte neemt als die van Mexico of Zuid-Amerika 
— dat feit geeft te denken. Europa zal er geen schade door 
lijden met de theorieen van Wilson en met de persoonlijkheid 
van Wilson nader in aanraking te komen ; zijne gedachten 
omtrent de taak, die Amerika te vervullen heeft tegenover 
Europa en tegenover geheel de wereld, zijn van elke bedenke- 
lijkheid vrij. Maar — zoo vragen wij ons thans v^el eens 
angstig af — zal het altijd zoo zijn? 

Wilson is niet de president van dat Amerika, dat dollars 
„maakt" en dollars doet rollen. Want dat Amerika is evenmin 
geheel Amerika als Frankrijk wordt vertegenwoordigd door 
dien kleinen mondain-cosmopolitischen kring in Parijs, dien w^ij 
veelal voor de incarnatie van den Franschen geest houden. 
Het gemiddelde Amerika is het Amerika, dat aan idealen 
gelooft, dat op zijn eigene wijze arbeidt, maar daarom niet 
minder hard en stevig als bij ons ; dat zijne eigene inzichten 
heeft in de toekomst, maar daarom niet minder eerlijk en 
betrouwbaar als wij ze hebben. Dat is het Amerika van 
president Wilson, het Amerika van het Westen zoow^el als 
van het Oosten, dat hem in 1916 opnieuw tot het president- 
schap riep, omdat het overtuigd was, dat hij Amerika niet 
noodeloos, niet om roem en eer alleen in den oorlog zou 
brengen, en het Amerika, dat hem volgde toen hij, nadat de 
geesten waren voorbereid, het opriep ten oorlog om te ver- 

214 



11 

dedigen wat hij de levensbeginselen van den Amerikaanschen 
Staat rekende. 

* 

De man, die thans als president van Amerika een der 
belangrijkste persoonlijkheden van de internationale politick is, 
behoort tot degenen, die men van eenvoudige, ja zelfs zeer 
eenvoudige afkomst kan noemen. De zijnen komen oorspron- 
kelijk uit Schotland ; alien zijn zij van het harde, ondoor- 
dringbare Schotsche ras ; ook de grootmoeder, die opgevoed 
werd in de schaduw van dat eenvoudige kerkje, waarheen 
Wilson, nauwelijks in Europa aangekomen, zijne schreden 
richtte ; ook de oom, die door het kerkbestuur al te gedetail- 
leerd op zijne conscientie gevraagd, zijne bediening opgaf 
liever dan zich in gemoed en ziel te willen binden ! Zijn 
grootvader, die de eerste der familie in Amerika was, leidde 
in het Zuiden het moeilijke leven van een uitgever van dag- 
bladen ; zijn vader was predikant. Op 28 December 1 856 
werd Thomas Woodrow Wilson geboren ; het was te Staunton, 
vanwaar nauwelijks twee jaren later zijne familie verhuisde 
naar Georgia. In de kleine pastorie van Georgia is Wilson 
opgevoed. Hij zal wel geweest zijn als alle Amerikaansche 
jongens ; meer gevoelende voor sport dan voor den arbeid, 
al moge het zijn, dat de onmiddellijke invloed van Wilson's 
vader, die zijne studien leidde, hem meer aan het werk heeft 
gehouden dan eenig ander. Dat weerhield hem echter niet 
om met zijne kameraden des winters den toboggan langs de 
besneeuwde heuvelen te genieten en het baseball met waren 
hartstocht te beoefenen. De zin voor sport is hem bijge- 
bleven uit zijne jeugd, waarvan wij overigens heel weinig 
weten. Wij zouden er niets van weten, ware het niet dat 
zijn zwager, professor Stockton Axton, hem verwant door 
zijn eerste huwelijk, in een op zeer bescheiden schaal uit- 
gegeven werkje enkele pagina's aan de jeugd en ook aan 
het eerste huwelijksgeluk van Wilson heeft gewijd. Professor 
Axton, 'n tiental jaren jonger dan hij, scheen minder voor de 
studie te gevoelen dan zijn latere zwager, en het is voorge- 

215 



^■i«i*i < i i » *i i » ii>ii<i|P^ 



12 

komen, dat Axton's vader, ook predikant, die met den jongen 
Wilson was bekend geraakt, hem in een brief vermanend, 
zeide een zoon te wenschen als Woodrow Wilson er een 
was ! De jonge Stockton heeft zich deze voorkeur laten wel- 
gevallen ; de afkeer, dien men dikwerf van model-voorbeelden 
krijgt, heeft zich niet van hem meester gemaakt! 

Wilson studeerde op het Davidson College in Mecklen- 
burg-County, later op het College of New-Yersey, waaruit 
binnen niet al te langen tijd de Princetown University zou 
groeien. Reeds betrekkelijk jong was hij verloofd. Zijne 
latere vrouw, Ellen Axton, die zich bij kennissen in de 
bergen van North-Carolina bevond, ontving bericht dat haar 
vader ernstig ongesteld was. Zij begaf zich onmiddellijk op 
weg naar huis, moest in het naburige Asheville eenigen tijd 
wachten op een anderen trein, bracht dien tijd door in het 
hotel tegenover het station en zette zich, om zich te ver- 
strooien, met een boek aan het raam. Wilson, die juist in 
Asheville vertoefde en dien dag te paard de bergen was 
ingegaan, kwam langs het hotel van zijn landelijken rit terug ; 
hij kon juist het jonge meisje zien, dat hij een vorig jaar 
kort had ontmoet en dat blijkbaar een grooten indruk bij 
hem had achtergelaten. Hij aarzelde dan ook niet lang, liet 
zijn paard aan de zorgen van den stalknecht over en ging 
haar begroeten, vermoedelijk ook om de reden van haar 
oponthoud te vernemen. En wederkeerig bleken herinneringen 
aan de vroegere kennismaking te Rome in Georgia te bestaan, 
want het gesprek liet aan onderhoudendheid en hartelijkheid 
niets te wenschen over. Toen hij de zorg over zijn paard 
weder zou hernemen, was hij verloofd ; die enkele kwartieren 
waren, naar professor Axton's woorden, voor beiden vol- 
doende geweest ,,to show them what life meant for each and 
both of them". Ellen Axton vond, thuiskomend, den toestand 
van haar vader geruststellend ; de jongere broer Stockton 
werd in het vertrouwen der verloving genomen. ,,Kun je een 
geheim bewaren", werd hem gevraagd. En zonder antwoord 
af te wachten, gelijk in dergelijke gevallen gebruikelijk schijnt 
te zijn, vertrouwde zij hem geheel het geheim van hare 

216 



13 

verloving, haar geluk, hare toekomst toe. Zij vreesde zelfs 
niet voldoende den grooten omvang van dit geluk te hebben 
geschilderd, zij wilde, dat hij dengene, dien zij zal huwen, 
erkent als de beste en de grootste man ter wereld. ,,He is 
the greatest man in the world and the best!" Aan het 
laatste zal Stockton op dat oogenblik niet hebben getwijfeld ; 
het eerste kan hij nu met millioenen anderen erkennen. 

Wilson's eerste huwelijksgeluk, dat plotseling eindigde op 
een oogenbHk, in zijne politieke loopbaan voor hem van zoo 
groot gewicht, is, mogen v^rij Stockton gelooven, zonnig en 
schaduwloos geweest. Weinige wolken hebben de voort- 
durende zonnestralen van dit geluk verduisterd. Wilson en 
zijne vrouw gebruikten nooit harde woorden tegenover elkander; 
Stockton zegt, dat hij zelfs nimmer iets bijgewoond heeft 
wat eene twist geleek. Wilson was in zijn huwelijk naar 
binnen wat hij ook naar buiten is, de zichzelf beheerschende 
man, die evenwel geenszins ongevoelig is gelijk men wel 
eens van hem schijnt te denken, en gelijk dat eigenaardige, 
typische, echt Amerikaansche uiterlijk zou toonen. Axton 
vertelt ons hoe hartelijk hij was tegenover geheel de familie 
van zijne vrouw ; hoe een der oudere ooms. Uncle Tom 
Hoyt tot zijne bevoorrechte bezoekers behoorde. En op een 
keer, dat de geheele familie buiten bij de Wilsons door- 
bracht en de gastheer zelf met Axton in den tuin op een 
bank zat, begon deze plotseling onverklaarbaar te lachen. 
Toen Axton hem vroeg waarom hij lachte, antwoordde hij, 
dat de brave Uncle Tom, blijkbaar denkende dat hij in een 
hotel logeerde, zijne schoenen voor de kamei:deur had gezet 
in de verwachting, dat deze gepoetst zouden worden. Maar 
Bridget, de kamervrouw van mevrouw Wilson, beschouwde 
dit als beneden hare waardigheid en de kleine hulp in het 
huishouden verstond de kunst niet. Dus had Wilson zelf de 
borstels ter hand genomen en de schoenen gepoetst, en keek 
nu glimlachend naar het effect, dat zij aan de voeten van 
Uncle Tom maakten ! 

Ongevoelig, professor Axton rekent Wilson van niets 
verder verwijderd dan dat. Maar juist, omdat hij waar gevoel 
217 



14 

kent, zelf gevoelig is, is hij uiterst beangst om in zijne poli- 
tieke daden dit gevoel te doen doorschemeren. Axton ver- 
telt ons dat, hoewel Wilson tot de meest hartelijke der 
echtgenooten kan gerekend worden, niets slechter op zijn 
oordeel werkt dan argumenten van gevoel of gevoeligheid. 
Hij herinnert aan een geval, waarbij hij zelf zijdelings be- 
trokken was, dat zich afspeelde toen Wilson reeds president 
was. Het betrof eene zaak, waarin de beschuldigde inderdaad 
formeel voor de wet strafbaar was ; maar moreel niet te 
veroordeelen viel. Een van Axton's vrienden, die den beschul- 
digde van zeer nabij kende, poogde Axton's bemiddeling te 
verkrijgen ten gunste van eene actie bij den president, die 
als elk staatshoofd het recht van gratie bezit. Hij las aan 
Axton een langen brief voor, dien hij geschreven had om 
den president met het verloop van geheel de zaak in kennis 
te stellen, en schilderde in dezen brief ook den ontzettenden 
angst van de vrouw en de bloedverwanten van den beschul- 
digde, smeekte hem dezen angst te doen ophouden. Schrap 
dat gedeelte, adviseerde Axton, want president Wilson wil 
en zal niet daarnaar handelen. Hij wil en hij zal doen wat 
hem rechtvaardig schijnt, doch zijne sympathie voor eenigen 
beklaagde, hoe krachtig deze ook moge zijn, zal geen invloed 
op hem hebben. En hij kreeg gelijk in zijn oordeel. Want 
de aangelegenheid, die door het Departement van Justitie 
werd onderzocht, werd daarna door den president zelf ter 
hand genomen; deze oordeelde met zijne raadgevers, dat de 
formeele schuld van den man te zeer vaststond dan dat eene 
vervolging kon uitblijven, maar hij verleende hem na zijne 
veroordeeling gratie ! Wilson heeft nooit geweten, dat men 
hem ervan heeft weerhouden om die gratie te verleenen aan 
een, wiens familie in angst verkeerde, doch te schenken aan 
een, dien hij moreel onschuldig rekende aan het vergrijp, 
dat hij tegen de wet had begaan! 

Wilson heeft een korten eersten tijd, nadat zijne studien 
waren geeindigd, als advocaat gearbeid. Reeds toen toonde 
hij zijn aanleg voor publicistiek en journalistiek. In de 

218 



15 

„ International Revue", toen een der meest bekende tijdschriften 
van Amerika, schreef hij op nauw^elijks 22-jarigen leeftijd 
eene studie over de kabinetsregeering der Vereenigde Staten. 
Het artikel is daarom merkwaardig, wijl wij hierin leeren 
kennen de democratische grondslagen van Wilson's politiek 
leven; de beginselen, die hem hebben geleid bij zijn verder 
streven. Want, wij behooren bij de beoordeeling van Wilson's 
persoonlijkheid niet uit het oog te verliezen, dat hij welisw^aar 
thans de international aandacht tot zich trekt ; dat hij de man 
schijnt te w^orden, die ons den Volkerenbond, al is het slechts 
in den eersten aanvang, zal schenken, maar dat hij voor de 
Amerikaansche binnenlandsche politiek is de democraat, die 
er in geslaagd is de overmacht der Republikeinen te breken. 
Henry George, de hervormer, die reeds vs^ees op de banen, 
waarin de dollarmagnaten de Amerikaansche politiek leidden, 
heeft hem tot voorbeeld gestrekt. Cleveland, later ook de 
republikeinen Roosevelt en Taft hebben wel het gevaar der 
plutocratie onder de oogen gezien, daartegen eene onbeduidende 
en geenszins voldoende wetgeving te werk gesteld, doch 
blijkbaar niet als Wilson stonden zij op het standpunt, dat 
geheel een verandering Amerika moest doortrekken. Reeds 
in dit eerste artikel spreekt hij van zijn democratisch stand- 
punt de noodzakelijkheid uit, dat de regeeringsorganisatie en 
de wetgeving voortdurend door den volkswil en de behoeften 
van den tijd moeten worden gedragen ; en dat zij niet in 
verouderde vormen wegen, die voor de openbaarheid ontoe- 
gankelijk zijn, mogen bewandelen. Dezelfde gedachten vindt 
men terug in het eerste groote zelfstandige werk, dat hij in 
1 885 over de congressioneele regeering, de regeering die zich 
zou richten naar de wenschen van het Congres, openbaar 
maakte. Het werd na slechts vier jaren door zijn werk ,,De 
Staat" gevolgd, waarin opnieuw zijn democratisch standpunt 
uitkomt. De tegenstelling tusschen Republikeinen en Democraten, 
de eersten wenschende eene geheel gecentraliseerde federale 
macht, de laatsten in het krijt tredende voor meerdere zelf- 
standigheid der afzonderlijke Staten, is in den loop der jaren 
weliswaar in beginsel niet veranderd, maar in het wezen heeft 
219 



it#i «n, i u iii>i iM iii>i>i»i ' »i* »" iiiii i i W i l l ' • li ' i ' iii r itiiii i H ill • <^»mmmmmm>*mmmmtm0m 



16 

die tegenstelling geheel andere gedaante aangenomen. Wilson 
is het geweest, die in het bijzonder in zijn „The New 
Liberty" (de rede, waarmede hij zijn eerste candidatuur aan- 
vaardde), dat men ook een van zijn meer philosophische 
werken zou kunnen noemen, er de aandacht op gevestigd 
heeft, dat de Amerikaansche wetten niet verhinderen, dat de 
economisch sterke den economisch zwakke te gronde richt; 
dat de Amerikaansche nijverheid niet vrij meer is als eens 
tevoren ; dat het voor den kleinen zwoegenden man met 
gering kapitaal steeds moeilijker wordt de concurrentie met 
den groote, machtige, met het grootkapitalisme vol te houden. 
Hij predikte zelfs eene revolutie, weliswaar langs vreedzamen 
weg, maar niet minder eene zoodanige, waaruit zou volgen, 
dat aan het volk de regeering zou w^orden teruggegeven. 
Reeds in zijne eerste werken komt uit zijn afkeer van een 
beschermende tariefpolitiek ; zijne vrees voor de macht der 
trusts, die toen in den tegenwoordigen vorm nog geheel onbe- 
kend waren. In „The New Liberty" spreekt hij van een lied 
van verlossing en van gelijkheid, dat hij reeds zong — als 
men in staatsrechtelijke redevoeringen van zingen kan spreken ! 
— in dien arbeid, die opnieuw de aandacht op hem vestigde 
als kenner van staatsrecht en geschiedenis beide. 

Want, Wilson heeft ook in een vijftal deelen de geschiedenis 
van het Amerikaansche volk geschreven. Het schijnt veel, 
vijf deelen over de geschiedenis van een volk, dat toen 
nauwelijks honderd jaren oud was ; van een volk, dat slechts 
oppervlakkige betrekkingen met Europa onderhield en dat in 
eigen werelddeel niet voortdurend die tallooze politieke ge- 
schillen had, welke wij in Europa zoo goed kennen, te onzen 
eigen nadeele ! Het is ook minder eene geschiedenis, die ons 
doorloopend van feiten en van daden verhaalt, doch eene 
geschiedenis, waarin ons geschilderd worden de persoonlijk- 
heden, die Amerika groot hebben gemaakt. Het is, door deze 
geschiedenis van Amerika te lezen, dat men iets begrijpt van 
den Wilson der laatste jaren ; van den Wilson, die een Vol- 
kerenbond wil stichten, en die achter die plannen niet verbergt 
eenige Amerikaansche speculatie ; die niet — als eenmaal het 

220 



17 

scherm omhoog zal gaan — ons zal blijken gehuld in plannen 
van den laagsten zelfzucht. Hoor hem Lincoln beschrijven; 
lees hem daar, waar hij over den vrijheidsoorlog en de aan- 
leiding tot den vrijheidsoorlog aan het woord is. Hij beschrijft 
ons die periode in den vrijheidsoorlog, v/aarin Lincoln, na 
de nederlagen van zijne generaals Pope, Burnhide, Mac Clenan, 
hen loegebracht door Lee en Jackson, kalm bleef temidden 
van al de onrust om hem been. Gedurende achttien maanden 
had de President geluisterd naar de stem der openbare meening, 
die niet gedacht had aan zulk een langen oorlog met zoo 
Vk^isselende gebeurtenissen. Hij gaf er zich rekenschap van hoe 
gevaarlijk en onjuist het zou zijn de openbare meening zoowel 
binnenslands als aan de overzijde van den Oceaan te doen 
verkeeren in den w^aan als zou geen ander doel dan verove- 
ring en onderv/erping het w^ettig gouvernement van Amerika 
voor oogen hebben gestaan. Hij wist de juiste grondslagen 
van het conflict te doen uitkomen ; het Zuiden niet alleen 
formed, maar ook moreel aansprakelijk te stellen voor de uit- 
barsting. De sympathie der natien begon zich naar het Noorden 
te keeren en zich van het Zuiden af te wenden. Lincoln 
echter wist hoe de gedachten der natien en der massa ver- 
anderen met den dag, en hij wachtte totdat het oogenblik 
zou zijn gekomen, waarop deze gedachten vasten vorm hadden 
verkregen. Hij had verklaard, dat de partij aan welks hoofd 
hij zich stelde, niet de bedoeling had om eenigen Slaat, waar 
de slavernij was ingevoerd, daarin te verhinderen en hij wist, 
dat hij moest wachten totdat het volk zelf, onder den indruk 
van de grootsche inspanning en van de vermoeienis van den 
strijd, hem zou dwingen terug te treden op deze verklaring ! 
Als Wilson in zijne latere pagina's herinnert aan de lange 
debatten, die de Overmenbill, waarbij groote volmacht voor 
het uitvoerend gezag werd gevraagd, heeft uitgelokt, dan is 
het alsof men iets terugziet van den toestand, waarin Amerika 
heeft verkeerd in de dagen kort voor het uitbreken van dea 
oorlog met Duitschland. En als wij die bladzijden van Wilson's 
geschiedenis van Amerika nagaan, dan komt men iets nader 
tot de gevoelens, die hern moeten hebben bezield in die dagen 
221 



■ a ne** -*' "' *i • ■" ( > • ■ — " ' " ' " ' ■■ ■' ' ■'- "■' ■ ■ ■ '■■ ' ■ " " ■^"'^^iw*— liw-^wpip 



18 

van 1915, 1916 en 1917, toen ook hij had af te wachten, 
had gade te slaan de verandering, die zich meester maakte 
van de openbare meening, aan welke hij gehoorzaamde ! 

Nadat hij aanvankelijk aan de John Hopkins University 
staatswetenschappen en philosophie had onderwezen, werd 
Wilson reeds in 1885, kort na het uitkomen van zijn arbeid 
over de Congres-regeering, benoemd tot leeraar in geschiedenis 
en economische politiek aan de toen nieuvv opgerichte vrouv/e- 
lijke hoogeschool, het Bryn Mawr College ; zijne benoeming 
dateert van hetzelfde jaar van zijn huwelijk. In 1890 werd 
hij aan de Princetov/n University geroepen om er politiek en 
rechtsgeleerdheid te onderwijzen ; in 1 902 vv^erd hij tot president 
van deze voor Amerika zoo belangrijke Academie verkozen. 
Het is hier voor het eerst, dat hij naast geleerde en theoreticus, 
zich ook organisator en practicus toonde. De Princetown 
University is die, waar de zonen van de rijkste Amerikanen 
bij voorkeur studeeren ; juist tengevolge van haar gebrek aan 
directe middelen wordt zij voortdurend door oud-leerlingen op 
royale v/ijze ondersteund en kan zij zich baden in weelde. 
Dat is in menig opzicht voor de belangen der studie van 
beteekenis gebleken, ook echter in omgekeerden zin. Want 
het mondaine leven der studenten te Princetown was meer 
onlwikkeld dan door Wilson voor hun socialen zin wenschelijk 
werd gerekend. In Princetown leerden de rijke studenten niet 
alleen zich te bekwamen voor hun toekomstig ambt, maar 
hen werd ook geleerd om „man van de wereld" te zijn in 
hunne toekomstige carriere. Het aantal clubs, dat te Princetown 
bestond, was veel grooter dan aan eenige andere Universiteit ; 
geheel de groote laan van Princetown werd ingenomen door 
gebouwen, waarvan een Fransch bezoeker terecht heeft opge- 
merkt, dat men niet wist wat meer te prijzen : het zoo aan- 
trekkelijk uiterlijk of het gestyleerd en rijk innerlijk. Maar juist 
het groote aantal dier clubs, juist de comfortabele inrichting 
stond het doel daarvan in den weg. In die clubs vormden 
zich de coterieen, het doel werd meer het comfort dan de 
onderlinge gezelligheid. Het sociale leven en ook de studie 

222 



19 

te Princetown werden er door benadeeld. Men behoorde 
raeer tot zijne club dan tot de Universiteit, en de daaruit 
voortvloeiende rivaliteit kwam tot uiting bij elk georganiseerd 
feest, bij elken wedstrijd. Fortuin en afkomst gingen geheel 
Princetown beheerschen. President Wilson, ingrijpende gelijk 
men dan van hem gewoon is, met vaste hand zoodra hij de 
noodzakelijkheid van dit ingrijpen erkent, schreef voor, dat 
alle studenten hunne maaltijden gezamenlijk zouden gebruiken 
en dat de vrijheid, die ieder genoot om in zijn club te dineeren, 
verviel. Hij dwong de studenten om enkele keeren per dag 
althans bijeen te komen, het comfort van hunne club te laten 
varen en boven de club te stellen hun aller belang, vergees- 
telijkt in de Universiteit. Hij was populair in Princetown, bij 
de studenten zoowel als bij zijne collega's ; zijne populariteit 
werd door dit besluit niet bevorderd. Maar hij zette door en 
na korten tijd heeft men erkend, dat hij gelijk had ! 

Het was in zijne qualiteit van president van Princetown, 
dat Sir Thomas Barclay, de bekende Britsche handelspoliticus, 
die zijn ijveren voor de Fransch-Engelsche Entente met zoo 
goeden uitslag bekroond zag, hem ontmoette bij een diner, 
dat te New- York werd gegeven ter eere van den verjaardag 
van den Schotschen patroon St. Andrew ^). Wilson zat aan zijne 
rechterzijde ; hij was aan Barclay toen onbekend en het kaartje 
voor zijn bord vermeldde slechts : President of the University 
of Princetown. Dat zegt u niets, aldus Wilson tot Barclay, 
toen hij dezen naar het papiertje zag turen, en hij overhan- 
digde hem zijn visitekaartje. Barclay, de groote propagandist 
voor arbitrage in de verhoudingen der volkeren, gaf in het 
daaropvolgend gesprek te kennen, dat hem scheidsrechterlijke 
tractaten in de verhoudingen der volkeren daarom van zooveel 
beteekenis schenen, wijl zij een aanrakingspunt tusschen de 
volkeren vormen. Wilson gaf het toe; naar zijn oordeel be- 
hoefde men aan den vorm van het aanrakingspunt niet veel 
te hechten ; uit het aanrakingspunt volgt vanzelf de verdere 
actie gelijk te New- York het geval is met de tal van handels- 

^) Sir Thomas Barclay : Le president Wilson et ['evolution de la politique 
etrangere des Etats-Unis-1918". 

223 



^ I ii y'a ii u I II, itk i. I mmmiimmmmtmmmtm m. *i n uf i hmmiw » i i m»._ » mm-ittmmmmm 



20 

huizen, welke op geenszlns behoorlijken wettigen grondslag 
zijn gevestigd, waarin geene acte de vennooten heeft samen- 
gebracht. De oorlogen pulten de volkeren uit, aldus Wilson 
in dat gesprek, waarbij Barclay hem de vraag stelde of hij 
geloofde in het verstand der volkeren. In zekeren zin, meende 
Wilson, die het volk verslandig rekende in zijne daden, wijl 
het daarvoor betaalt, doch die anderzijds toegaf, dat demagogen 
het gemakkelijk op verkeerde wegen kunnen brengen. Daarbij 
legde hij nadruk op het gevaarlijke van een streven naar 
populariteit ; Amerikaansche presidenten, die weten niet langer 
dan vier jaren aan het bewind te zullen blijven, kunnen zich 
van een dergelijk streven onthouden. Wilson heeft moeilijk 
kunnen beseffen, toen hij deze w^oorden uitte op het oogenblik 
dat de hernieuwing van Roosevelt's mandaat eene vraag van 
openbaren strijd ging worden, dat hijzelf eens tegen de Ameri- 
kaansche gebruiken in, zijn mandaat zou zien verlengd. Dat 
hij aan de zucht naar populariteit niet heeft toegegeven, een 
ieder, die zijn openbaar optreden eerlijk en onbevangen be- 
oordeelt, zal het moeten erkennen. Zoowel toen hij streed 
voor zijn eerste werkelijk democratisch presidentschap als 
voor zijn tweede, dat men meer het internationale zou kunnen 
noemen ! 

De qualiteiten, die Wilson toonde als president van de 
Princetown University, welke hij hervormde en op nieuwen 
grondslag vestigde, hebben hem op nog andere wijze gebonden 
aan den staat New-Yersey, w^aarin de Universiteit gelegen 
is. Het oog werd op hem gevestigd voor de candidatuur van 
gouverneur van dezen belangrijken Staat. En in 1910 werd 
hij gekozen op een programma, dat geheel overeenstemt met 
de denkbeelden, die hij in zijne vroegere staatsrechtelijk- 
philosophische werken uiteenzette. In New-Yersey heeft hij, 
daar slechts heerschende van de jaren 1910 tot 1913, de 
moraliteit van het publieke leven aanmerkelijk verhoogd ; hij 
heeft eene wet weten door te voeren, die het aannemen van 
een ambt verbood, wanneer bleek dat men het gekocht had. 
Het gelukte hem tevens eene wet tegen het omkoopen en 
eene nieuwe kieswet te doen invoeren. Een geheel nieuwe 
224 



4 



21 

geest scheen zich van den Staat te hebben meester gemaakt ; 
men volgde, naar het spottend oordeel van degenen die hem 
niet wel gezind waren, de wet op als vvrare men op eene 
Zondagsschool ! In New-Yersey heett hij de macht der 
„bosses" gekeerd ; hij heeft er een anderen sfeer geschapen 
dan in de Amerikaansche staten in den loop der jaren is 
komen te heerschen. De vrijheid, waar Amerika op is gegrond- 
vest ; de vrijheid, die in het reusachtige beeld in de haven 
van New- York als symbool voor Amerika wordt vooruitge- 
dragen, die vrijheid is, gelijk Wilson ons heeft geschetst, 
nergens minder te vinden dan in het „vrije en groote Amerika". 
Want in de plaats van de macht van het yolk is getreden 
de macht van de trusts, de macht van de groote kiesorgani- 
saties, die er belang en voordeel bij hebben om de politieke 
zeden te bederven. Wilson is niet de eerste, die daar tegen 
opgetreden is met eerlijkheid in het hart en met eerlijkheid 
in de ziel, maar hij is wel de eerste, die althans geslaagd is 
een begin van uitvoering aan zijne voornemens te geven. Of 
hij in den staat New-Yersey op den duur zou zijn geslaagd r 
of niet te langen leste onoverkomelijke moeilijkheden zich op 
zijn pad zouden hebben opgeworpen, men mag het vragen, 
wanneer men naar andere voorbeelden ziet. De roep van strikte 
eerlijkheid en onpartijdigheid ; de roep van kundig heerscher 
en organisator, die er van Wilson uitging sedert hij in New- 
Yersey het gezag uitoefende, zij zijn oorzaak geweest, dat 
de democratische conventie van 1912 op hem het oog deed 
vallen als candidaat voor het presidentschap ; oorzaak geweest, 
dat hij, toen de repubhkeinsche partij zich door Roosevelt's 
toedoen in twee kampen scheidde, inderdaad in Maart 1913 
als president van Amerika het Witte Huis betrad. 

En vanaf dat oogenblik behoort Wilson, meer dan eenig 
ander Amerikaansch president, aan de geschiedenis der 
internationale politiek, omdat reeds spoedig na zijn optreden 
zich het volkerendrama ging ontwikkelen, dat, aanvankelijk 
binnen Europeesche grenzen beperkt, spoedig de aandacht en 
ook de medewerking van geheel de wereld tot zich zou roepen ! 



* * 
* 



225 



mmtmmmmm 



22 

Er zijn tijdens Wilson's eerste en tweede presidentschap 
eene reeks van buitenlandsche problemen behandeld, die 
de aandacht ook buiten Amerika hebben getiokken. De ver- 
houding, waarin Amerika langzamerhand tot China was komen 
te staan, had ertoe geleid, dat ook aan Amerika deelneming 
zou worden vergund in de te sluiten groote Chineesche 
leening ; president Wilson, die de eerste was om de Chi- 
neesche Republiek te erkennen, weigerde zijn steun te geven 
aan eene dergelijke financieel-politieke actie (1 8 Maart 1 91 3). 
Het Congres had bij de regeling van het Panamakanaal vrij- 
stelling van kanaalrechten geproclameerd voor de Araeri- 
kaansche kustvaarders ; de Engelsche regeering achtte deze 
vrijstelling in strijd met de bestaande verdragen, waarvan het 
laatste, het Hay-Paunecfote verdrag van 1901 sterk in haar 
Toordeel sprak ; president Wilson ging tot het Congres met 
het verzoek om de vrijstelling op te heffen en verkreeg op 
11/12 Juni 1914 zijn toestemming. Met Nicaragua werd in 
1915 het tractaat gesloten, waardoor de technisch tweede 
mogelijke doorvaart van Atlantischen naar Stillen Oceaan 
eveneens in handen van de Amerikaansche Unie kwam ( 1 8 
Februari 1916); het oorspronkelijk denkbeeld van een protec- 
toraat over deze midden-Amerikaansche republiek is door 
president Wilson uit het tractaat verwijderd. De Antillen 
werden tijdens zijn tweede presidentschap van Denemarken 
gekocht, een duidelijk bewijs, dat ook hij de beteekenis van 
de vrije hand in de Caraibische zee gevoelde. Reeds spoedig, 
nadat hij het Witte Huis in 1913 had betrokken, kwam de 
Japansche gezant hem een protest overhandigen inzake de 
vreemdelingenwetgeving in Californie (9 Mei 1913); een 
protest, dat Wilson aanleiding gaf om zoowel mondeling als 
schriftelijk bij gouverneur Johnson op niet-onderteekening der 
wet aan te dringen, maar dat door hem, toen toch de be- 
perkende bepalingen omtrent grondbezit van vreemdelingen in 
Californie en later in andere Amerikaansche staten werden 
ingevoerd, naar de grondbeginselen van het volkenrecht werd 
weerlegd. Met geheel het Latijnsch-Amerika heeft Wilson 
de banden nauwer aangehaald ; hij is voortgegaan op den 

226 



23 

ingeslagen v/eg van Pan-Amerikaansche verbintenissen ; hij 
ook heeft een tweede wetenschappelijk Amerikaansch congres 
bijeengeroepen (Januari 19! 6). Aan de Philippijnen is wel- 
iswaar niet de volstrekte onafhankelijkheid gegeven, maar 
reeds zijne eerste boodschap aan de bevolking dezer eilanden 
(6 October 1913) hield het bewijs in, dat hij met royale 
maat zou meteu en met groote voldoening heeft hij (29 
Augustus 1916) de Jones-bill geteekend, die op den vy;eg 
der onafhankelijkheid voortschreed. 

Wilson's naam is niet minder dan die van president Taft 
verbonden aan de bevordering van het beginsel der vreed- 
zame beslechting van geschillen. Wat men van de buiten- 
landsche politiek der Amerikaansche Unie ook moge zeggen, 
niet uit het oog kan men verliezen, dat als een roode draad 
daardoor been loopt, gelijk Alfred Fried ons in zijn werkje 
over de pacifistische oogmerken der Amerikaansche politiek 
heeft doen zien, de wensch om langs vreedzamen weg inter- 
nationale geschillen te doen oplossen ^). Nog voordat de 1 9de 
eeuw^ aanbreekt, heeft Amerika reeds eene eerste arbitrale 
overeenkomst gesloten; het is in de Amerikaansche volks- 
vertegenwoordiging, dat William Ladd en anderen pleiten 
voor internationale arbitrage ; het is de Amerikaansche Unie, 
die in tal van gevallen, zelfs in een zoodanig belangrijk geval 
als dat van de Alabama, de scheidsrechterlijke beslechting 
inroept. Wie de instructies der Amerikaansche gedelegeerden 
ter eerste en tw^eede Vredesconferentie naleest gelijk ze door 
het Carnegie Endowment zijn gepubliceerd ") ; wie kennis 
neemt van de beraadslagingen in 1899 en 1907, zal zien, 
dat Amerika verder wenschte te gaan dan eenig ander land ; 
wie zich herinnert hoezeer Amerika met de voorbereiding der 
derde Vredesconferentie reeds was gevorderd, zal erkennen, 
dat Wilson er zorg voor zou hebben gedragen, dat ook de 
door hem aan te wijzen gedelegeerden geene ondergeschikte 
rol zouden spelen. Nauwelijks was Wilson's administratie in 

') A. H. Fried : ,,Die Bestrebungen der Vereiniglen Staaten fur Ausbau und 
Festigung einer zwischtnstaatlichen Ordnung (1774 — 1917)". 
•) Yearbook Carnegie Endowment 1917 and 1918. 

227 



24 

functie getreden of zijn staatssecretaris Bryan overhandigde 
op 24 April 1913 aan de vertegenwoordigers der groote 
Mogendheden het memorandum, betrekking hebbende op het 
peaceplan. Reeds onder Taft waren met de Europeesche 
Mogendheden permanente tractaten van arbitrage voorbereid, 
die verder gingen dan in dergelijke tractaten tusschen groote 
landen nog gebruikelijk was en die geen enkel geschil uit- 
zonderden ; tractaten echter, die door den Amerikaanschen 
Senaat, naijverig op zijne rechten in de buitenlandsche politiek, 
zoodanig werden geamendeerd, dat zij alle permanent karakter 
verloren. Bryan beperkte zich niet tot scheidsrechterlijke 
tractaten, die altijd deze moeilijkheid met zich brengen, dat 
zij eene reeks van geschillen, die niet van juridischen aard 
zijn, voor beslissing onvatbaar laten ; Bryan w^erkte de ge- 
dachte uit, dat het er in politieke en economische geschillen 
vooral op aankomt tijd te winnen teneinde de gemoederen 
te doen kalmeeren. Zijn peaceplan legt aan de Staten, die 
zich daartoe verbinden, wederzijds de verplichting op om elk 
geschil, dat niet langs diplomatieken w^eg kan w^orden be- 
slecht, te onderwerpen aan het oordeel van eene tevoren 
reeds benoemde onpartijdige commissie en brengt de ver- 
bintenis mede, dat aan deze commissie ten hoogste een jaar 
tijd voor het uitbrengen van haar rapport w^ordt gelaten, 
Gedurende dat jaar zuUen de oorlogvoerenden niet naar de 
wapenen grijpen ! Het peaceplan vond instemming aan beide 
zijden van den Oceaan ; San Salvador ging het eerste des- 
betreffende tractaat met de Amerikaansche Unie aan, nog op 
1 5 Augustus 1914 volgde de onuerteekening van een aantal 
Europeesche Mogendheden, waaronder Engeland, Frankrijk, 
Italic, de Scandinavische landen. Toen waren met Duitschland 
en Oostenrijk-Hongarije zoodanige tractaten in voorbereiding ; 
wat moet het den Duitschen staatslieden later niet hebben 
verdriet, dat zij van het middel der arbitrage geen gebruik 
hebben gemaakt ! 

Het voornaamste onderwerp van Wilson's buitenlandsche 
politiek scheen aanvankelijk in Mexico gelegen. Men behoeft 
slechts een enkelen blik op de landkaarl te werpen om te 

228 



■«? 



25 

begrijpen hoe groot belang de Amerlkaansche Unie heeft bij 
een ordelijken toestand in Mexico ; sedert de weliswaar ver- 
foeide, maar tot krachtig regeeren in staat gebleken Porfirio 
Diaz ^) was verbannen, leed Mexico aan eene hopelooze 
opeenvolging van presidenten. Madero, die Diaz had wegge- 
jaagd, werd vermoord toen men hem naar de gevangenis zou 
overbrengen ; zijn generaal Huerta, die zich vervolgens tot 
president proclameerde, werd niet onschuldig aan dezen moord 
gerekend. Ook niet door Wilson, die dit duidelijk deed uit- 
komen ; die niet inging op het voorstel van den Amerikaanschen 
gezant te Mexico, dat men Huerta, den sterken man onder 
de Mexicaansche pretendenten, zou erkennen. De gezant werd 
te Washington ontboden voor eene conferentie, waarop zijne 
ontheffing volgde ; de president zond zijn verlrouwden vriend 
Lind, vroeger gouverneur van Minnesota, als persoonlijk ver- 
tegenwoordiger, [die Huerta het voorstel had over te brengen 
van onmiddellijke vrije verkiezingen, waarbij Huerta zelf geen 
candidaat zoude zijn (4 Augustus 1913). Toen Huerta de 
inwilliging van deze eischen weigerde, deed president Wilson 
mededeeling over den stand der Mexicaansche aangelegenheden 
aan het Congres ; vroeg en verkreeg de noodige machtiging 
tot ingrijpen. Het bekende incident te Veracruz, waarbij door 
Huerta niet in voldoende mate verontschuldiging zou zijn aan- 
geboden wegens beleediging der Amerikaansche marine, gaf aan- 
leiding tot eene vlootdemonstratie. Het douanekantoor te Vera- 
cruz en een gedeelte dier stad werden bezet ; de Amerikaansche 
blue jackets leden verliezen onder het vuur der opstandelingen, 
die vanuit de vensters op hen vuurden. Naar het algemeene 
en zoo het heet beproefde recept der Europeesche politick 
ware thans Wilson straffend opgetreden in Mexico en hadde 
hij een stuk gebied aan Mexico ontnomen ; tot groote ver- 
bazing kon Europa kort daarna vernemen, dat de dusgenaamde 
A. B. C. Staten van Zuid-Amerika (Argentinie, Brazilie en 
Chili) bemiddeling hadden aangeboden in het conflict en dat 
deze bemiddeling door president Wilson was aanvaard (25 

^) Porfirio Diaz. Schels van zijn leven, opgenomen in deel 1910 '1 1 van „Mannen 
en Vrouwen van Beleekenis" van de hand van schrijver dezes. 

229 



t^wm^mm^'^ 



26 

April 1914). Uit die bemiddeling sproot voort de bekende 
conferentie te Niagara-falls, die 13 Juni 1 914 bijeenkwam en 
na zes weken scheidde zonder dat eenig resultaat was bereikt. 
De in Mexico gevoerde politick behoort niet tot die onder- 
deelen van Wilson's optreden, die in Amerika algemeene 
instemming hebben gewekt, althans niet in het begin. Naar 
het iiiterlijk scheen zij zwak, weifelachtig, dikwerf inconsequent, 
en zulks voornamelijk, omdat zij stond op den grondslag van 
een beginsel, dat men in Europa niet begreep en in Amerika, 
hetwelk zoo gaarne van Europa wilde leeren, niet waardeerde. 
Wilson wenschte de zelfstandigheid, de integriteit van Mexico 
te ontzien ; het Mexicaansche volk niet aansprakelijk te stellen 
voor de daden van de achtereenvolgende presidenten. Daar- 
tegenover stond, dat hij de Amerikaansche belangen moest 
beschermen ; moest verhinderen, dat Europeesche Mogendheden 
op Amerikaansch grondgebied zouden ingrijpen gelijk Engeland 
in 1913 dreigde te doen ten bate zijner petroleum- en andere 
economische belangen. Wilson heeft afgewacht ; de Europeesche 
oorlog leidde de aandacht van Mexico af. Eene conferentie 
van zes Staten van Zuid- en Midden-Amerika werd samen- 
geroepen (2 Augustus 1915); in deze conferentie, welke een 
nieuw bewijs vormt voor de oprechte samenwerking, die door 
president Wilson ten aanzien van Zuid- Amerika werd beoogd, 
waren de Mexicaansche pretendenten uitgenoodigd om te ver- 
schijnen ; niettegenstaande Carranza weigerde aan deze uit- 
noodiging te voldoen, werd hij door de conferentie, na ernstig 
onderzoek van den stand van zaken, als hoofd der d e facto 
legeering van Mexico beschouwd. Wilson heeft zich strikt 
aan de uitspraak der conferentie gehouden, begeerig als hij 
er naar was om het wantrouwende Zuid-Amerika te toonen, 
dat de Unie geene expansiepolitiek drijft ; zijne betrekkingen 
met Carranza hebben echter door tal van daden moeilijkheden 
ondervonden, die wel het grootst waren toen Carranza's generaal 
Villa een inval waagde op het gebied van Nieuw-Mexico en 
generaal Pershing op Mexicaansch grondgebied de roovers 
vervolgde. Maar Amerika, dat zoo gemakkelijk — Duitschland 
heeft het ondervonden hoe gemakkelijk — een leger kan op 

230 



27 

de been brengen, wilde geen oorlog met Mexico, Wilson 
wenschte Mexico's vreedzame ontwikkeling te bevorderen. 
Als Duitschland en zijn bekwame gezant te Washington von 
Bernstorff iets van president Wilson's politiek hadden be- 
grepen, dan zouden zij het Japansch-Mexicaansch complot 
nimmer op touv/ hebben gezet! ') 

Welke waren Wilson's gedachten in het eerste stadium 
van den Europeeschen oorlog, toen hij zich (5 Augustus 
1914) tot voortdurende bemiddeling bereid verklaarde. In 
een knap geschreven werkje van Ferri Pisani "), dat het belang 
van de Amerikaansche Unie in den wereldoorlog beschouwt, 
wordt er nadruk op gelegd hoezeer in deze eerste periode 
bij Wilson de vraag wel moest rijzen of dit belang stond 
aan de zijde, waar hij het recht en het ideaal waarnam. 
Pisani twijfelt er niet aan of na den inval in Belgie, na de 
verwoesting van Leuven en Dinant is het Wilson duidelijk 
geweest waar recht te vinden was ; de vraag evenwel diende 
gesteld of het belang van Amerika ook in die richting ging. 
Door de blokkade der Entente, die een der geduchtste econo- 
mische wapenen in den strijd zou v/orden, werd Duitschland 
van Amerika afgesneden ; de reeds bestelde goederen konden 
niet worden geleverd en nieuwe konden niet worden betrokken. 
De uitvoercijfers van 1914 gaven zoodanige daling, dat president 
Wilson bij het Congres voorziening moest vragen tengevolge 
van het gemis van een aanzienlijk deel der douanegelden. In 
het bijzonder de katoen, die geheel het democratische Zuiden, 
waar Wilson op bouwde, beheerscht, speelde eene rol. Het 
is eigenaardig om na te gaan hoezeer immer door de Entente 
Engeland is vooropgesteld in de blokkade ; hoezeer het immer 
Engeland was, dat alle Amerikaansche verwijten moest opvangen 
en weerleggen. Grey wenschte op Wilson's voorstel om de Zee- 
rechtdeclaratie van Londen in dezen oorlog toe te passen, niet in 
te gaan ; de rechten der neutralen en der oorlogvoerenden zouden 

Zie in Dr. W. G. C. Byvanck's : ^Bewogen tijden" hetbelangwekkend artikel: 
„De Vereenigde Staten en Mexico". 

^) Ferri Pisani: ,,L'interet etl'idealdesEtats — Unis da nsla guerre mondiale" — 1918 

231 



28 

dus worden beheerscht door de algemeene beginselen van 
internationaal recht. Doch de wijze, waarop Engeland deze be- 
ginselen uitlegde in zijne achtereenvolgende „counciIs in order", 
gaf aanleiding tot het bekende scherpe en uitvoerige protest 
van Amerika van 26 December 1914, waarin Pisani een 
stap ziet in de richling van mogelijken oorlog met de Gealli- 
eerden. Of Grey dit gevoeld en begrepen heeft, is niet duidelijk, 
maar wel staat vast, dat zijn lang niet in alle opzichten be- 
vredigend antwoord (7 Januari 1915) ten aanzien van de 
katoen eene groote concessie bevatte ; hare verhandeling werd 
mogelijk gemaakt, ook al toonden de cijfers van invoer naar 
kleine onzijdige landen als Nederland en Scandinavie aan, dat 
deze landen den bemiddelingsweg tusschen Amerika en Duitsch- 
land vormden ! Eerst later, toen alle gevaar voor eene breuk 
met Amerika scheen geweken ; toen onverbiddelijk de botsing 
met Duitschland dreigde, heeft Engeland de katoen tot contra- 
bande verklaard en slechts een korten termijn van afdoening 
voor loopende handelszaken toegelaten ! 

In Washington, in geheel Amerika waren de Duitsche 
intriges aan het v/erk. Amerika heeft een hoogst gemengd 
samengestelde bevolking; de Duitsch-Amerikanen vormen geen 
onbelangrijk element onder deze, en al mocht president Wilson 
nog tijdens den oorlog tot nieuw genaturaliseerde Amerikaansche 
burgers zeggen, dat zij in de eerste plaats Amerikanen be- 
hooren te zijn, niet in alle opzichten stemde dit met de 
practijk overeen. Von Bernstorff, de bekwame diplomaat te 
Washington, heeft aan Duitschland groote diensten bewezen ; 
nevens hem liet men evenwel een Papen en Boy-ed ageeren, 
die krachtige middelen ter hand namen om de Geallieerden 
van de Amerikaansche oorlogsindustrie te priveeren. Want 
langzamerhand ging zich het belang van Amerika verplaatsen. 
Ongetw^ijfeld, het verloor in Duitschland en Oostenrijk belang- 
rijke clienten met omzetten van millioenen en milliarden, maar 
het kreeg er de Geallieerden voor in de plaats. Graan, vleesch, 
voedings- zoowel als kleedingstoffen werden door het gealli- 
eerde Europa met graagte ontvangen ; op de Amerikaansche 
nijverheid werd een dringend beroep gedaan teneinde het tekort 

232 



29 

aan munitie te helpen aanvullen. Plots rezen de aandeelen van 
staal en ijzer; de Bethleham Steel Trust heeft zoodanige 
oorlogsleveranties voor de Entente bezorgd, dat nog in den loop 
van 1915 een Duitsch aanbod haar bereikte om voor 250 
millioen dollar de fabrieken te sluiten, een aanbod intusschen, 
dat niet werd aanvaard. De staatssecretaris Bryan mocht aan- 
vankelijk als de meening der regeering hebben verkondigd 
(15 Augustus 1914), dat leeningen aan een der beide oorlog- 
voerende partijen met de neutraliteit in strijd zouden zijn, 
financieele regelingen, die al spoedig op belangrijke leeningen 
uitliepen, konden niet worden verhinderd. De vraag van de 
oorlogsleveringen heeft de Amerikaansche en de Duitsche pers 
in hooge mate beroerd ; van Amerikaansche zijde stelde men 
het precedent van Krupp's leveringen in den Boerenoorlog ; 
van Duitsche zijde werd aangevoerd, dat de blokkade het 
precedent als ondeugdelijk deed verwerpen ! In Amerika zelf 
volgden de hardhandige pogingen der Duitsche agenten elkander 
op ; voor niets deinsden deze terug zondei dat zij blijkbaar 
begrepen hoe zij den geest van het Amerikaansche volk ver- 
bitterden ! ^) De Duitschgezinde partij in Amerika, met senator 
Stone aan het hoofd, protesteerde tegen het toelaten der oorlogs- 
leveranties ; staatssecretaris Bryan beantwoordde deze protesten 
( 1 5 Januari 1915) met een beroep op het volkenrecht en -wees 
er op, dat de Amerikaansche markt open was voor een ieder, 
die daar koopen wilde, maar dat de Amerikaansche regeering 
zich niet kon verplichten om koopers tot koopen in de gelegen- 
heid te stellen. 

De neutraliteit werd strikt nageleefd ; de balans van het 
belang gaf geene bepaalde aanwijzing. Von Bernstorff trachtte 
eene combinatie te vormen, welke de geinterneerde Duitsche 
schepen als Amerikaansche handelsschepen kon aankoopen 
en vrijelijk op Duitschland doen varen ; de „Dacia" is het 
thans weer bijna vergeten voorbeeld geworden. Met spanning 
wachtte men in Amerika af wat Engeland, het booze oog 
der blokkade, zou doen ; Jusserand, die niet minder waakzaam 
was dan Von Bernstorff, leidde de aangelegenheid en gaf 

^) William K. Skaggs: ..German conspiracies in America" — 1915. 
233 



iHHIHmiilHHWHHH 



30 

vanuit Washington het telegrafisch advies om de „Dacia'* 
niet door een Engelschen, maar door een Franschen kruiser 
te doen aanhouden ! En, Duitschland heeft het moeten onder- 
vinden tal van malen, dat niettegenstaande de kunstraatig aan- 
gekweekte Amerikaansch-Duitsche vriendschap, Frankrijk voor 
de Amerikanen meer is dan een tweede vaderland ; Frankrijk 
voor de Amerikanen een eigenaardig onstoffelijk, maar sterk 
sprekend begrip vertegenwoordigt ! 

In den loop van de eerste maand van 1915 kondigde Von 
Tirpitz den duikboolooriog aan (4 Januari 1915); tegenover 
de blokkade — welke Duitschland blijkens Caprivi's uitlatingen 
in den Duitschen Rijksdag van 1 892 zich eveneens had voor- 
genomen, v^are het maar sterk genoeg geweest — zou de 
vernietiging worden beproefd. Amerika liet niet na op de 
gevolgen van den duikbootoorlog te wijzen en legde er nadruk 
op, dat Duitschland eene wijziging van de beginselen van het 
internationaal zeerecht in eigen belang ondernam. Immers, er 
was in de door Engeland en Duitschland toegepaste praktijken,^ 
aldus betoogde Wilson's nota, dit verschil, dat Engeland door 
daartoe in staat zijnde kruisers kocpvaarders deed aanhouden 
en ter onderzoek opbrengen, terwijl Duitschland door onder- 
zeebooten, die slechts kunnen vernietigen, geheel andere ge- 
woonten m o e s t volgen. Intusschen Amerika w^achtte af ; het 
behoefde niet lang te wachten of de incidenten met de „Guif- 
light", met de „William Fry", met de ,,Falaba" gaven aan- 
leiding tot protesten, die zich, vooral in den boezem van het 
Amerikaansche volk, tot een waren storm verhieven toen op 
7 Mei 1915 de „Lusitania" zonder w^aarschuwing werd ge- 
lorpedeerd en honderde passagiers het leven verloren in het 
gezicht der lersche kust. Dit niet, omdat het „Lusitania"- 
incident over een groot aantal personen Hep, maar wel omdat 
hiermede eene reeks van voorvallen werd voortgezet, waaruit 
maar al te duidelijk bleek hoezeer Amerika' s inzichten in den 
duikbootoorlog juist waren geweest. De wisseling van Ameri- 
kaansche en Duitsche nota's over de „Lusitania" is bekena ; 
de eene nota volgde de andere ; Duitschland bleek aan- 
vankelijk ongeneigd het onwettige der torpedeering te er- 

234 



31 

kennen en stelde zich op het standpunt, dat de „Lusitania'* 
bewapend zou zijn geweest. Eerst in de laatste en derde 
nota van de Duitsche regeering (September 1915) is deze 
bewering teruggenomen ; is de onwettigheid der torpedeering 
erkend, is schadeloosstelHng beloofd en is voor de toekorast 
toegezegd van gelijke praktijken te zullen afzien. Dat ver- 
hinderde intusschen niet, dat spoedig daarop dc incidenten 
met de „Arabic**, met de ..Persia" en met een reeks van 
andere schepen den diplomatieken strijd opnieuw openden, 
het door Wilson behaalde diplomatieke succes als hoogst 
twijfelachtig deden voorkomen. De torpedeering van de „Sus- 
sux", varende tusschen Engeiand en Frankrijk, van welke 
torpedeering aanvankelijk door Duitschland de schuld werd 
ontkend, gaf aanleiding tot een eisch, scherper dan die, gesteld 
bij het „Lusitania"-incident. Amerika wenschte kort en goed 
van Duitschland de toezegging, dat geene koopvaarders zonder 
waarschuwing zouden worden in den grond geboord (1 8 April 
1916); dat dus Amerikaansche passagiers, zonder voor hun 
leven te vreezen, zouden kunnen reizen op schepen, die zij 
voor hun reizen geschikt oordeelden. Aanvankelijk bond 
Duitschland de gedane toezegging aan de beperking, dat 
Amerika dan ook te Londen zou tusschenbeide komen 
teneinde op verzachting der blokkade aan te dringen ; presi- 
dent Wilson wees deze bsperking af, en Duitschland moest 
toegeven. 

Intusschen had Von Bernstorff zijne beste diplomatic ten 
toon gespreid teneinde bij elk incident opnieuv/ argumenten 
ter verdediging van Duitschland aan te voeren ; gelukkiger dan 
zijn Oostenrijksche ambtgenoot Dumba, die door de in beslag 
genomen papieren van een Amerikaansch oorlogscorrespondent 
hopeloos werd gecomproraitteerd, en teruggeroepen (8 Sep- 
tember 1915) bleef hij op zijn post niettegenstaande alle 
aanvallen. Aan Von Bernstorff's arbeid is het ongetwijfeld 
te danken, dat Wilson zich in de aangelegenheid der bewapende 
koopvaardij schepen leende tot een bemiddelenden stap bij 
de geallieerde Rijken, waarbij Duitschland concessies wilde 
doen, indien van Ententezijde de blokkade zou worden ver- 
235 



* ^ I ^^M *— «»<1Wtw«*««iii^n<iMi>i| 



32 

Hcht ; een stap, die terecht in het belangrijke werk, dat Robinson' 
en West, beiden verbonden aan de Leeland Stanford Junior. 
University, aan Wilson's politick hebben gewijd ^), wordt 
afgekeurd als strijdende met de overigens consequente bonding, 
door Wilson aangenomen. Het vooistel had weinig succes, 
want de door Wilson onderteekende nota werd met een kort 
antwoord aan Lansing's adres afgedaan. De bonding, in het 
„Lusitania"-incident, in geheel het verdere verloop van den 
duikbootoorlog aangenomen, is op Wilson's persoonlijk credit 
te schrijven ; Bryan legde zijn ambt neder toen de tweede 
,,Lusitania"-nota vv^erd voorbereid ; hij wilde den meest vrede- 
lievenden weg bewandelen en, tegenover Duitschland's w^aar- 
schuvk^ingen, aan Amerikaansche passagiers het reizen op be- 
wapende koopvaarders verbieden. Wilson daarentegen eischte 
voor de Amerikaansche burgers de bescherming der neutraliteit 
op ; eischte, dat de groote Mogendheden de neutrale rechten 
zouden ontzien. Ook hier heeft men Wilson's bonding slecht 
begrepen ; men heeft gemeend, dat hij zich uitsluitend om de 
Amerikaansche handelsbelangen bekommerde en, teneinde deze 
niet te verstoren, niet wilde vechten. Alsof niet deze Ameri- 
kaansche handelsbelangen vanaf 1915 met de Entente cumu- 
leerden en alsof niet een oorlog aan de zijde der Entente 
daaraan dus ten goede ware gekomen ! Maar Wilson is 
pacifist, ook in zijne buitenlandsche politiek ; hij heeft van 
den aanvang af de meening voorgestaan, dat eerst dan naar 
de wapenen mag worden gegrepen, wanneer gebleken is, dat 
alle andere middelen hebben gefaald. Toen Duitschland een- 
zijdig, ruw gelijk het meende in het vooruitzicht der over- 
winning te kunnen doen, de belofte der „Sussex"-nota 
verbrak ; toen het na Februari 1917 den onbeperkten, mee- 
doogenloozen duikbootoorlog aankondigde, was Wilson bereid 
om voor zijne rechten te strijden ! 

Op 7 Mei 1915 werd de „Lusitania" getorpedeerd ; het 
toeval wilde dat slechts een paar dagen daarna, op 1 Mei, 
de president te Philadelphia nieuw genaturaliseerde Amerikanen 

^) Edgar E. Robinson and Victor J. West: „The foreign policy of Woodrow 
Wilson (1913-1917)". 

236 



33 

had toe te spreken. Het is in deze redevoering, dat hij 
van Amerika heeft gewaagd als „too proud to fight" ; te 
trotsch om te vechten. Het is mede bij deze gelegenheid; 
dat hij heeft gezegd, dat er gevallen zijn, vvaarin eene 
natie van haar goed recht tezeer overtuigd is dan dat zij 
het noodig acht anderen gelijke overtuiging te schenken ! 
Het „too proud to fight" heeft geheel dat jaar de buiten- 
landsche politiek van Wilson beheerscht, en eerst ruim een 
jaar later, toen hij in datzelfde Philadelphia de „ League to 
Enforce Peace" toesprak (27 Mei 1 9 1 6), kwam er verandering 
in zijn optreden. Het is dan, dat hij wehswaar de Monroe- 
leer niet overboord werpt, maar den Europeeschen oorlog be- 
schouwt in het licht van het Amerikaansche belang ; argumen- 
teert ten bate van de aanstaande actieve medew^erking der 
Vereenigde Staten in de wereldaangelegenheden. Of wij 
willen of niet, aldus Wilson, wij zijn deelnemers in het leven 
der wereld ; de belangen van alle natien zijn ook de onze. 
Wat der menschheid overkomt, is evenzeer onze zaak als 
de zaak van Europa of Azie. En daaruit concludeerde hij, 
dat Amerika's belang medebracht, dat er is overeenstemming 
tusschen de landen met gelijk doel ; overeenstemming, die den 
vrede onder de Staten betere garanties geeft dan door staat- 
kundige overeenkomsten mogelijk is. Van dat oogenblik af 
laat hij het denkbeeld van Amerika's deelneming aan de 
buitenlandsche politiek niet los ; integendeel, elke gelegenheid 
grijpt hij aan om op den voorgrond te stellen, dat Amerika 
is gegrondvest op een ideaal van vrijheid en onafhankelijkheid 
en tot international taak heeft om dit ideaal ook internationaal 
door te voeren. Merkwaardig is het, dat in de campagne 
voor het tweede presidentschap telkenmale in Wilson's rede- 
voeringen tot uiting komt, dat hij op het gebied der binnen 
landsche politiek wijst op hetgeen door hem bereikt is, terwijl 
hij daartegenover op buitenlandsch gebied slechts de hoofd- 
lijnen van zijn beleid stelt. 

Een andere toon komt zich spoedig bij den eersten voegen; 
hij dringt aan op „preparedness" ; hij wil gereed en voor- 
bereid zijn. Men gevoelt thans in Wilson's woorden tot uiting 
237 



■ J»W i--JBSafc^ 



34 

komen de gedachte, dat de vrede der wereld slechts door 
strijd zal zijn te verzekeren en dat Amerika's plicht mede- 
brengt om dien strijd niet te schuwen. De derde, beslissende 
periode in zijne overwegingen ten aanzien van den Europeeschen 
oorlog treedt in. In het bijzonder in een door hem ondernomen 
rondreis van een tiental dagen laat hij niet na „ preparedness" 
te prediken ; hij doet het zoow^el in New- York als in 
Cleveland, zoowel in Kansas City ale in het Duitsch~ge- 
zinde San Louis en Milwaukee, zoowel in Chicago als in 
Topaco. Hij wijst op de gevaren, die letterlijk elken dag 
dreigen ; hij wijst op den plicht der Vereenigde Staten ; op 
de idealen, die den Amerikaanschen Staat hebben gedragen. 
Hij wil gereed zijn. Tegelijkertijd wordt aanval op aanval 
op hem gericht juist door zijne tegenstanders bij het president- 
schap ; zijn tegencandidaat Hughes heeft in zijne groote rede- 
voering in Madison niet nagelaten op de zwakheid der 
Mexicaansche politiek te wijzen. Heeft het Amerikaansche 
volk beter dan zijne tegenstanders het vermochten ; beter dan 
Roosevelt met al zijn schrijnend sarcasme en zijne oplaaiende 
hartstochtelijkheid het kon, president Wilson's buitenlandsche 
politiek begrepen en daaiin erkend het element van wijsheid 
en beleid ; heeft het daarom eene meerderheid — die aan- 
vankelijk voor Hughes scheen te bestaan — aan hem gegeven ? 
De overwegingen der kiezers zijn ondoorgrondelijk : de stembus 
sprak ten gunste van Wilson ; hij ging eene tweede periode 
van Amerika's presidentschap in en, opnieuw gesteund door 
het vertrouwen van het Amerikaansche volk, kon hij thans 
doortasten. Zijne uitnoodiging tot de oorlogvoerende Mogend- 
heden om hare oorlogsdoeleinden bloot te leggen (1 8 December 
1916) was een eerste stap in die richting ; zijne verdere 
actie tegenover Duitschland volgde daaruit vanzelf. Wie aan- 
dachtig Wilson's politiek gadesloeg, kon niet twijfelen of — 
tenzij Duitschland zich andere oorlogsdoeleinden stelde en 
andere oorlogsgewoonten volgde — Wilson zou ten strijde 
trekken aan de zijde der Geallieerden. Zooals Pisani zegt en 
zooals in het werkje van prof. Viallate over de Vereenigde 
Staten en het Europeesche conflict met de cijfers in de hand 

239 



35 

wordt betoogd, belang en ideaal gingen thans tezamen ! ^) 
In het uitvoerige werk, dat door de professoren Robinson 
en West aan de buitenlandsche politiek van Wilson wordt 
gewijd ; een werk dat van tal van belangwekkende bijlagen 
is voorzien, worden de grondslagen zijner politiek critisch be- 
zien. Hij is democraat en hij biedt de zeldzame verschijning 
van een staatsman, die consequent zoowel naar binnen als 
naar buiten zijne handelingen voortzet. Als democraat wenscht 
hij, dat de buitenlandsche politiek door de openbare meening 
wordt ondersteund ; blijkt dit niet te geschieden, dan moet 
de openbare meening worden opgevoed of het beleid worden 
gewijzigd. Zijn democratisch gevoel heeft hem gebracht tot 
de zelfstandigheid der Philippijnen ; heeft hem de gevoelens 
van het Mexicaansche volk doen ontzien ; heeft hem tenslotte 
dat onderscheid tusschen het Duitsche volk en de Duitsche 
regeering doen maken, hetwelk in oorlogstijd als niet meer 
dan eene oorlogsphrase werd beschouwd. Zijn democratisch 
gevoel leidde hem tot het volgen van recht en billijkheid ; 
eenmaal tot de overtuiging gekomen, dat Engeland's pretenties 
ten aanzien van het Panamakanaal-tractaat juist waren, aarzelde 
hij niet de inwilliging daarvan te verkrijgen. Zijn democratisch 
gevoel bracht hem vanzelf tot arbitrage en commission van 
onderzoek; tot de overtuiging, dat eerst dan tot strijd met 
de wapenen mag worden overgegaan, wanneer alle andere 
middelen zijn uitgeput. Hij heeft de vruchten van zijne 
consequenties geplukt. Stel, dat hij in Mexico ware opge- 
treden naar het gewone beginsel der international staat- 
kunde ; dat hij de zelfstandigheid van het staatsbestuur niet 
zou hebben ontzien, zich grondgebied zou hebben toegeeigend 
— had hij dan in zijn antwoord op de Pauselijke nota van 
1 Augustus 1917 het zelfbeschikkingsrecht kunnen ver- 
dedigen ; had hij dan de Duitsche methoden kunnen veroor- 
deelen? Juist omdat de moraliteit van Wilson's buitenland- 
sche politiek, niet alleen in den Europeeschen oorlog, maar 
ook verder onaantastbaar is, staat hij van den aanvang af 



Achille Villiate : „Les Etats-Unis d'Amerique et le conflit europeen" — 1917. 
239 



ffi^MMMI 



36 

sterk in zijne pogingen voor den Volkerenbond. Ongetwijfeld, 
noch in het Mexicaansche probleem noch in het Europeesche 
oorlogsvraagstuk heeft die gematigde en eerlijke buitenlandsche 
politick onmiddellijk de resultaten afgeworpen, die iiaar tot 
een succes zouden hebben gestempeld. Waren de omstandig- 
heden in Mexico hem gunstig geweest en hadden deze ge- 
leid tot eene inwilliging van zijne verlangens, hoe zou men 
hem niet hebben geprezen ; had hij Duitschland kunnen over- 
tuigen van het onjuiste van het ingenomen standpunt, hoe 
groot zou hij niet zijn geheeten door alien. De internationale 
politick van Wilson is opgcbouwd uit elcmenten, die voor 
het internationale leven zoo geheel nieuw zijn, dat zij inder- 
daad door de openbare raeening niet onmiddellijk konden 
w^orden gezien en begrepen ; slechts voor diegenen, die haar 
ontwikkelingsgang hebben gadegeslagen, is het duidelijk, dat 
geen stap daarin werd gedaan zonder dat reeds een volgende 
stap was overwogen. Wilson heeft het belang der Vereenigde 
Staten niet gezien als een eenzijdig nationaal belang, maar 
als een vraagstuk van algemeenen aard, waarin de Vereenigde 
Staten ook eene algemeene rol te spelen hebben ! 

En juist omdat zijn opzet grootsch, zijne daden zuiver 
zijn geweest, al zijn zij niet als zoodanig dadelijk erkend, 
juist daarom is aan Wilson de taak van leider in de wereld- 
moeilijkheden ten voile toevertrouwd ! 

Is er verandering te bespeuren in Wilson's beleid sedert 
hij de president eener oorlogvoerende natieis? M. a. w. is 
de Wilson van het oorlogvoerend Amerika een andere dan 
die van het neutrale Amerika ? Wanneer men de redevoeringen 
leest, die zelfs bezadigde staatslieden in de landen der beide 
oorlogvoerende partijen hebben gehouden, komt men tot de 
overtuiging, dat de oorlogsgeest er niet altijd een is, die op- 
wekt tot hoogere gedachten ! Er zijn onder de redevoeringen 
van zelfs de beste leiders der oorlogvoerende landen, die een 
verstandig, nuchter beredeneerd mensch al even ongaarne voor 
zijn rekening zou willen nemen als de idealist, die gelooft 

240 



37 

en vertrouwt tot in het karakter van den tegenstander zelf, 
het zou doen ! Het is eigenaardig, dat in den toon van Wilson 
bijna geen verandering is gekomen sedert hij als president 
eener oorlogvoerende natie sprak. Geheel het jaar 1916 
door heeft hij gewezen op de beteekenis van den in Europa 
gevoerden strijd ; als hij op 8 Mei 1916 zich wendt tot de 
anti-militaristische Liga, zegt hij : 

Laat ons eens aannemen, dat et een volkerenfamilie is, die zegl : De wereld 
wenscht niet langet deze oorlogen, tenzij tenminste vooraf door maattegelen de 
overtuiging is verkregen, dat er een rechtsgrond voor bestaat. Indien gij zegt: 
Wij willen geen ootlog, dan moet gij ook de kracht hebben om dien wil te 
doen gevoelen. En als Amerika aan dit plan det volkerenfamilie deelneemt, 
heeft de overige wereld het recht van Amerika te verwachten, dat het zijn aan- 
deel van kracht zal bijdragen tot de algemeene overeenkomst. Is dat een 
militaristisch ideaal? 

En als hij de League to Enforce Peace, dat belangrijke 
en belangwekkende vredeslichaam, door oud-president Taft 
gegrondvest, toespreekt op 27 Mei 1916, verklaart hij: 

„Wi]' gelooven in de volgende grondbeginselen. 

„Ten eerste, dat elk volk het recht heeft de heerschers te kiezen waaronder 
het zal leven. Evenals andere volkeren, hebben wi] ongetwijfeld nu en dan 
tegen dit beginsel gezondigd, wanneer wij voor een korten tijd onder den invloed 
van zelfzuchtige hartstocht stonden, gelijk onze meer openhartige geschiedschrijvers 
edel genoeg waten te erkennen; doch het is meer en meer het beginsel \an 
ons leven en doen geworden. 

„Ten tweede, dat de kleine staten der wereld het recht hebben denzelfden 
eerbied voor hun souvereiniteit en voor de onschendbaarheid van hun gebied 
te genieten als de groote en machtige volkeren verwachten en opeischen. 

„En, ten derde, dat de wereld het recht heeft beveiligd te zijn voor elk ver- 
storen van haar vrede, dat voortkomt uit aanval en de rechten van volkeren en naties. 

„En v«j gelooven zoo oprechtelijk in deze dingen, dat ik overtuigd ben de 
geestesgesteldheid en den wensch van het volk van Amerika uit te spreken, 
als ik zeg, dat de Vereenigde Staten bereid zijn deelgenooten te worden in 
eenigerlei mogelijke vereeniging van volkeren, die geschapen wordt om deze 
doeleinden te verwezenlijken en ze voor aanranding te bewaren. 

„Er bestaat niets wat de Vereenigde Staten voor zichzelf begeeren, dat een 
ander volk bezit. Wij zijn integendeel bereid met hen ons te bepalen tot een 
voorgeschreven gedragslijn van verplichting en van eerbied voor de rechten van 
anderen, die een mogelijk zelfzuchtige hartstocht onzerzijds evenzeer in toon 
zal houden als eenige agressieve opwelling van hun kant. 

„Indien ons ooit het voorrecht zou te beurt vallen om eene vredesbeweging 
tusschen de nu oorlog voerende volkeren voor te stellen of in te wijden, ben 
ik er verzekerd van dat het volk van de Vereenigde Staten zou begeeren dat 
zijne Regeering de volgende regelen in acht zal nemen. 

„Ten eerste, zulk eene schikking inzake hunne eigene onmiddellijke belangen 
als de oorlogvoerenden zullen overeenkomen. Wij hebben geen enkel stoffelijk 
belang voor ons zelf te bepleiten, en wij zijn ons wel bewust, dat wij in geen 

241 



38 

enkel opzicht of lol eenige hoogle deelhebbers zijn in den huidigen strijd. 
Ons belang ligt alleen in vrede en zijn toekomstige waarborgen. ^ 

„Ten tweede, een wereldverbond van de volkeren om de onschendbare 
veiligheid van de groote wegen ter zee te handhaven voor het gemeenschappelrjk 
en ongestoord gebruik door al de volkeren der wereid, en om te voorkomen 
dat eenige oorlog begonnen worde, hetzij in strijd met verdragen, hetzij zonder 
waarschuwen en algeheel onderwerpen der oorzaken aan de meening van de 
wereid, een afdoende waarborg voor onschendbaarheid van grondgebieden en 
staatkundige onafhankelijkheid. 

Hij houdt niet op deze idealen te ondersteunen daar, waar 
hi] het kan. Op 30 Mei 1 9 1 6, wanneer hij eene rede houdt 
ter eere van de in den burgeroorlog gevallen strijders ; later, 
in October, wanneer hij zich uit aan een feestmaahijd, bij 
geiegenheden van den meest verschillenden aard, telkenmale is 
het om te betoogen, dat bij de maatregelen, die moeten worden 
genomen om den v/ereldvrede volkomen te verzekeren, het 
volk en de regeering der Vereenigde Staten een even direct 
levensbelang hebben als de oorlogvoerende landen. Zijn nota 
van 1 8 December 1916, waarin hij tot de beide oorlog- 
voerende groepen in Europa het voorstel richtte, dat zij hem 
onpartijdig mededeeling zullen doen van haar oorlogsdoeleinden, 
zulks als een eerste inleiding tot den aanstaanden vrede, gaf 
een lange uiteenzetting van de gevoelens, die hem tot dezen stap 
hadden geleid; plaatste openhartig en zonder omwegen het daarbij 
betrokken Amerikaansch belang naast dat der Geallieerde en 
Centrale machlen. Maar toen door dezen stap de zoo nood- 
zakelijk geachte overeenstemming niet werd verkregen, volgde 
op 22 Januari 1917 de bekende rede in den Amerikaanschen 
Senaat, waarin de vrede der toekomst werd besproken. Amerika 
kan alleen dan in overeenstemming met andere natien handelen, 
wanneer de vrede aan de toekomst waarborgen zal verschaffen. 
De voorwaarden van de nieuwe overeenstemming moeten niet 
een evenwicht vestigen, dat voortdurend door verplaatsing van 
krachten kan worden verbroken, maar de verwezenlijking in- 
houden voor alien, grooten en kleinen, van een toestand van 
rechtvaardigheid en vrijheid. De zeeen moeten vrij zijn voor 
alien ; de bewapeningen moeten worden verminderd ; de demo- 
cratische beginselen van den regeeringsgrondslag der volkeren 
moeten overal in het buitenlandsch beleid tot uiting komen. 

242 



39 

Het is in deze rede, zonder het woord te noemen, dat Wilson 
concreet ontwerpt zijn denkbeeld voor den volkerenbond ; dat 
hij, niet minder concreet dan een minimumprogram als dat 
van de Centrale Organisatie voor een Duurzamen Vrede de 
voorwaarden opsomt, die een georganiseerd volkerenleven be- 
hoeft, Het vs'as in deze rede, dat hij nadrukkelijk uiteen- 
zette : 

Overeenkomsten alleen zijn niet voldoende om den vrede duurzaam te maken. 
Her is volstrekt noodig, dat er een macht wotde geschapen als handhaafster 
van de duurzaamheid van overeenkomsten, een macHt zooveel grooter dan 
de kracht van eenig nu oorlogvoerend volk of van eenig bondgenootschap dat 
tot dusver gevormd of ontworpen is, dat geen volk, en geen mogelijk verbond 
van volkeren, zou kunnen ondernemen haar te weerstaan. Indian de vrede, die 
aanstonds zal worden gesloten, duurzaam zal zrjn, moet hij gewaarborgd zijn 
door de georganiseerde macht van de meerderheid van de menschheid. 

„Ik stel voor dat alle volkeren voortaan verstrikkende bondgenootschappenr' 
zullen vermijden, die hen tot wedijver in macht zouden meesleepen, hen in een 
net van kuiperij en zelfzuchtige mededinging zouden vangen en hun eigen aan- 
gelegenheden in de war zouden brengen door invloaden van buiten af. In 
samenv^erking van macht schuilt geen verstrikkend bondgenootschap. Als alien 
zich vereenigen om te handelen in denzelfden geest en met hetzelfde doel, 
handelen alien in gemeenschappelijk belang en zijn zq vrij om hun eigen leven 
onder eene gemeenschappelijke bescherming te leven". 

De presidenten van Amerika, gelijk de staatslieden van 
Engeland, hebben telkenmale ongezocht gelegenheid om hun 
daden door het w^oord voor te bereiden ; redevoeringen in 
het openbaar en bij de meest uiteenloopende gelegenheden, 
strekkende ter toelichting van de meest belangrijke onder- 
werpen, zijn in de Engelsche en Amerikaansche landen even 
gebruikelijk, als zij bij ons te lande verbazing zouden wekken. 
De lange reeks van redevoeringen, waarin Woodrow Wilson 
zich heeft uitgesproken van het oogenblik af, dat Amerika in 
den oorlog ging, geeft tal van merkwaardige uitspraken. Zoo 
op 1 4 Juni 1917 te Washington op de Monument Grounds, 
w^aarbij hij zonder in de gebruikelijke epitheta tegen zijn 
tegenstanders te vervallen, een overzicht gaf van wat hij de 
Duitsche ambities achtte ; van het gevaar, waarmede zij Europa 
zoowel als Azie bedreigen ; van het belang, dat de demo- 
cratie over geheel de w^ereld erbij heeft om aan deze ambi- 
ties een einde te maken. Als hij op 28 Augustus 1917 
antwoord geeft op de pauselijke nota van 1 Augustus van 
243 



ixrssgtawfmatm^imiff^ 



40 

dat jaar, is hij de woordvoerder van de Entente reeds ge- 
worden ; Amerika met zijn onuitputtelijke economische en 
industrieele hulpbronnen heeft zich aan het hoofd der Geal- 
lieerden gesteld. In die nota evenals in zijn redevoering voor 
het Congres van 4 Decemher 1917, geeft hij nog eens een 
overzicht van de oorlogsdoeleinden der Vereenigde Staten ; 
van de redenen, die tot de oorlogsverklaring hebben geleid. 
Geen annexaties, geen oorlogsschattingen wenscht Amerika;. 
wel herstel van het benadeeld verleden. Geen interventie in 
het inwendige der landen ; wel de zekerheid, dat uit het 
inwendige geen gevaar voor de uitwendige rust, waarbij alien 
in gelijke mate zijn betrokken, kan voortkomen. Maar eerst 
op 8 januari 1918, wanneer de vredesonderhandelingen te 
Brest-Litowsk opnieuv.^ tot spreken dringen, eerst dan ont- 
vouwt president Wilson zijn sedert dien beroemd geworden 
programma, ontwikkelt hij en licht hij toe de veertien punten, 
die zoo korten tijd daarna tot grondslag van den komenden 
vrede zouden worden aanvaard. Die veertien punten, zij zijn 
gedeeltelijk van politieken, gedeeltelijk van algemeenen aard ; 
zij vormen te zamen een programma, het eenig mogelijke, dat 
Wilson zich dacht en dat bevat : 

1. Openbaarheid der vredesovereenkomsten, na het aangaan waarvan er 
geen bijzondere en geheime afspraken van welken aard ook tusschen de natien 
zullen zijn, maar door de diplomatic openhartig en ten aanhoore van alien zal 
worden gehandeld. 

2. Absolute vrijheid der zeeen buiten de lerritoriale wateren, zoowel in 
oorlogs- als in vredestijd, met uitzondering van het geval, dat de zeeen geheel 
of gedeeltelijk moeten worden afgesloten voor een internationale actie, die op 
de toepassing van internationale overeenkomsten betrekking heeft. 

3. Opheffing, zooveel als mogelijk is, van alle economische barrieres en 
aanvaarding van gelijke handelsvoorwaarden voor alle natien, die zich tot den 
vrede en zijn handhaving verbinden. 

4. Het stellen van voldoende waarborgen, opdat de bewapeningen van elk 
land kunnen worden verminderd lot het minimum, dat overeenkomstig de inwen- 
dige zekerheid noodig is. 

5. Geheel vrije overeenstemming op breeden en absoluut onpartijdigen grond- 
slag ten aanzien van alle koloniale aanspraken, gericht op de strikte nakoming 
van het beginsel, dat bij de regeling van souvereiniteitsvragen, de belangen der 
betrokken bevolking gelijk zullen wegen als de billijke aanspraken van eene 
regeering. 

6. Ontruiming van geheel het Russisch gebied en regeling van alle Russische 
viaagstukken op een wijze, die de beste en de meest vrije medewerking van 
alle landen waarborgt, opdat aan Rusland in volledige onafhankelqkheid ge- 
legenheid zal worden gegeven eigen politieke ontwikkeling en nationale organisatie 

244 



41 

vast te stellen ; opdat aan Rusland niet slechts een welwillende ontvangst in 
de gemeenschap der vrije volkeren zal zijn verzekerd, maar ook de hulp van 
elken aard, die het zal noodig hebbcn en die het wenscht, 

7. De volledige ontruiming en schadeloosstelling van Belgie zonder eenige 
poging om de souvereiniteit, welke het in gelijke mate als andere vrije landen 
geniet, te beperken. 

8. De vrijmaking van geheel het Fransche gebied en het herstel der bezette 
gedeelten ; het nadeel, in 1871 aan Frankrijk toegebracht ten aanzien van Elzas- 
Lotharingen, te regelen op zoodanige wijze, dat de vrede in het belang van 
alien zal zijn verzekerd. 

9. Wijziging der Italiaansche grenzen in verband met de duidelijk kenbare 
aanv«jzingen naar het beginsel der nationaliteiten. 

1 0. Aan de volkeren van Oostenrijk-Hongarije, welks plaats te midden der 
natien dient gewaarborgd, meet ten spoedigste de mogelijkheid eener autonome 
ontwikkeling worden verschaft. 

11. Roemenie, Servie en Montenegro moeten ontruimd worden; de bezette 
gebieden dienen hersteld ; aan Servie moet een vrije doorgang naar de zee 
worden gegeven ; de wederzijdsche verhoudingen der Balkanstaten dienen ge- 
regeld door de vriendschappelijke uitwisseling der gezichtspunten van historischen 
aard ; inlernationale garanties ten aanzien van de politiek-economische onafhan- 
kelijkheid dienen verstrekt voor de lerritoriale onschendbaarheid dezer landen. 

12. De Turksche gedeelten van het Ottomaansche Keizerrijk dienen waar- 
borgen van souvereiniteit en zekerheid te genieten ; aan de andere natien, die 
thans onder Turksch bewind staan, moet een absolute zekerheid van bestaan 
en de volledige mogelijkheid van autonome ontwikkeling worden verschaft; de 
Dardanellen dienen geopend te blijven als een vrije doorvaart voor de schepen 
en den handel van alle natien. 

13. Een onafhankelijke Poolsche Staat dient te worden gegrondvest; hq 
moet alle gebieden omvatten, die door een bevolking van onbestreden Poolsche 
afkomst worden bewoond en men moet dezen Staat een vrije uitvaart naar zee 
waarborgen; een internationaal accoord is noodzakelijk voor het handhaven der 
politieke en economische onafhankelijkheid en voor de lerritoriale integriteit. 

1 4. Er moet een algemeene bond der volkeren worden gevormd, die voor- 
melde verplichtingen aangaat, welke beoogen wederzijdsche waarborgen te geven 
voor de politieke onafhankelijkheid en de territoriale onaantastbaarheid van groote 
en kleine Staten gelijkelijk. 

Dit is Wilson's groote rede ; die, waarin hij, eerder dan 
eenig Europeesch staatsman, een programma van handelen 
aangaf. Het moge zijn, dat Lloyd George en Grey en zelfs 
Von Bethmann Hollweg reeds in vroegere oorlogsperioden 
de gedachte van den Volkerenbond hebben geopperd, geen 
hunner heeft zoo juist omschreven de grondslagen aangegeven, 
waarop deze Volkerenbond zal moeten worden gegrondvest. 
Slechts in het laatste punt komt Wilson tot het woord 
„Volkerenbond" zelf; voor het overige zijn het zijn alge- 
meene gedachten, die leiding geven aan het streven, en die 
lijn brengen in de bedoeHngen van zijn woord ^). 



') Karl Kautsky: „Die Wurzeln der Politik Wilsons" — 1919. 
245 



42 

Wilson heeft, nadat hij zijn bekend programma over den 
aanstaanden vrede ontwikkelde, nog tal van malen, hetzij 
raeer, hetzij minder uitvoerig, geschetst de voorwaarden, die 
Yoor deze aanstaanden vrede moeten worden gesteld ; de 
grondslagen, waarop hij zal moeten worden gebouwd. Het 
eerst geschiedde dit in zijn niet minder bekende rede van 
1 ] Febr. 1918, die een vervolg was op de internationale, 
interoceanische discussie, welke de Duitsche Rijkskanselier 
Von Hertling en de Oostenrijksche Minister Von Czernin 
met hem aanvingen. Beiden hadden in openbare redevoeringen 
getoond zich met Wilson's veertien punten voor een groot 
dee! te kunnen vereenigen ; hadden daarop ten aanzien van 
sommige punten voorbehoud gemaakt. Met eenige spanning 
verwachtte men wat Wilson zou antwoorden, en op 11 
Februari, toen hij sprak in het Congres te Washington, bleek 
dat hij wel de toenadering der Centralen met blijdschap 
begroette, doch geenszins in de redevoeringen der Duitsche 
en Oostenrijksche staatslieden het bewijs zag, dat reeds het 
standpunt bereikt was, waarop hij meende, dat men zich bij 
den vrede moest stellen. Nog eens opnieuw heeft hij in deze 
redevoering de essentieele vredesvoorwaarden ontwikkeld en 
er den nadruk op gelegd, dat elk onderdeel van de eind- 
regeling moet zijn gegrondvest op het recht in dat bijzondere 
geval ; dat de volkeren en de grondgebieden niet meer tus- 
schen de Staten mogen worden verkwanseld als tevoren 
politiek gebruikelijk was : dat geen enkele territoriale afspraak 
mag worden aangegaan, die niet beantwoordt aan de belangen 
der betrokken bevolking ; dat elke welomschreven nationaliteit 
hare verwachtingen in de grootst mogelijke mate moet ver- 
wezenlijkt zien. Men kan deze vier voorwaarden, nevens 
welke Wilson de eerbied voor de kleine natien predikte, een 
aanvulling noemen van het programma van 8 Januari 1918; 
in elken zin echter geven zij theoretisch niet anders weer 
dan wat ten aanzien van de actueele punten der internationale 
politiek reeds in die boodschap op den voorgrond werd 
gesteld. Deze beide redevoeringen, men zou willen zeggen, 
dat ze een vormen, omdat ook in beide eenzelfde toon weer- 

246 



43 

klinkt, in belde de eisch van den Volkerenbond met nieuwe 
kracht wordt gesteld. 

De verzoenende geest, die sprak uit Wilson's redevoering 
van 27 September ter aanbeveling van de vierde leening, dus 
op hetzelfde oogenblik dat de overwinning der Entente scheen 
voltooid, heeft velen in Europa verrast. Wanneer daaruit 
echter in Duitschland en Oostenrijk de gevolgtrekking werd 
gemaakt, dat Amerika gereed stond om den vrede te aan- 
vaarden op voorv/aarden, die vroeger voldoende schenen, 
vergiste men zich. Oostenrijk moest bet ervaren toen de 
sympathieke Keizer Karel, die ter wille van de nationale 
wenschen zijner ondcrdanen ertoe overging — maar te laat ! — 
om zijn rijk in vier keizerrijken te splitsen en op dien grond 
slag Wilson's medewerking vroeg, kort en droog, maar veel- 
beteekenend ten antwoord kreeg, van Lansing dat de vroeger 
gelegde grondslag niet m'eer kon w^orden aan\aard. En toen 
Duitscbland in den nacbt van 4 op 5 October 1918 toonde, 
dat onder Prins Max von Baden inderdaad een andere geest 
zijn intrede deed in de regeeringsbureaux, wenscbte Wilson 
eerst de noodige waarborgen alvorens bij met zijn bondge- 
nooten de vredesonderhandelingen aanving. In antwoord op 
bet Duitsche vredesvoorslel werd verzocbt te vernemen of 
men al dan niet de veertien punten onvoorwaardelijk aan- 
vaardde ; of men sprak uit naam van heel bet Duitsche volk ; 
of men bereid was om Belgie en Noord-Frankrijk geheel te 
ontruimen. Op bet oogenblik, dat Duitschland in bevestigen- 
den zin deze vragen beantwooidde, waren nieuwe oorlogs- 
daden door onderzeebooten begaan ; zij leidden Amerika tot 
een tweede reserve, die op de v/ijze van oorlogvoeren be- 
trekking bad. Eerst een derde Duitsche nota heeft de Ameri- 
kaansche regeering de overtuiging gegeven van voldoend op- 
rechte bedoelingen in bet Duitsche vredesvoorstel ; eerst 
toen heeft Wilson mededeeling gedaan aan zijn bondgenooten, 
die aan den opperbevelhebber generaal Foch de onderhan- 
delingen over de wapenstilstandsvoorwaarden opdroegen. Men 
kon in de gegeven omstandigheden nauwelijks spreken van 
onderhandelingen over den wapenstilstand. De Duitsche gevol- 
247 



44 

machtigden moesten ervaren, dat de krijgskans, welke door 
de Centrale Rijken immer ten hunnen voordeele werd inge- 
roepen, gekeerd was ; dat zij, wat de Entente aanbood, hadden 
te aanvaarden of te vervverpen. Zij moesten wel aanvaarden 
gelijk zij de verlenging van den wapenstilstand op steeds 
zwaarder en vernederender voorwaarden hebben aanvaard ; 
Duitschland, dat steunde op de macht van zijn zwaard, 
moest thans de gevolgen eener overwinning door het zwaard 
ten voile dragen. In hoeverre de militair-economische politiek 
van den wapenstilstand, die in den nieuwen Duitschen Rijks- 
dag te Weimar in andere bewoordingen, maar daarom niet 
minder fel is gecritiseerd dan het in den ouden Rijksdag 
zou zijn geschied, door Wilson is beinvloed en zijn instem- 
ming heeft gehad, is moeilijk vast te stellen. 

De opperste oorlogsraad telt Amerikaansche vertegenwoor- 
digers in zijn midden. Kolonel House heeft bij de beraad- 
slaging, die men te Versailles over de wapenstilstandsvoor- 
waarden voerde, meegesproken. Dat intusschen het standpunt 
zijner bondgenooten Wilson niet geheel heeft bevredigd, mag 
blijken uit het feit, dat hij zelf naar Europa is gereisd. 
Hij is in den aanvang van Januari in Europa aangekomen, 
begroet reeds in de Britsche wateren door Lloyd George ; 
te Parijs met groot enthousiasme ingehaald. Hij heeft den 
Engelschen Koning te Londen en den Italiaanschen souverein 
te Rome bezocht ; hij is in de eerwaardige Sixtuszaal tot 
een audientie bij den Heiligen Vader toegelaten. Hij is ge- 
gaan naar dat kleine plaatsje in Engeland, waar zijn voor- 
ouders leefden en hij heeft gezeten op dezelfde plaats in 
dezelfde kerk, waar zijn grootraoeder als jong meisje zoo 
dikwerf zat, en hij heeft in die kerk gesproken niet als staats- 
man, maar als diep voelend, ernstig mensch. Op de con- 
ferentie te Parijs, de conferentie der geallieerde bondgenooten, 
verscheen Wilson niet als staatshoofd, in welke hoedanigheid 
men hem het presidium der Conferentie uit internationale 
hotfelijkheid niet had kunnen onthouden, maar als minister- 
president van zijn land. Onmiskenbaar krachtig is zijn invloed 
op deze conferentie gebleken ; niet alleen was deze merkbaar 

248 



45 

uit de regeling van het koloniale vraagstuk, die theoretisch 
een groote vooruitgang beteekent op regelingen van vroeger 
dagen ; niet alleen is dit tot uiting gekomen in de voorstellen, 
die tot de benoeming van commissien hebben geleid, maar bovenal 
in de wijze, waarop door de conferentie aan de idee van 
den Volkerenbond aandacht is geschonken. Op 25 Januari 
1919, een datum, die misschien een historische in de ge- 
schiedenis der volkeren zal w^orden, heeft Wilson het voor- 
stel tot instelling eener commissie voor den Volkerenbond 
verdedigd ; hij deed dat in een korte maar beteekenis voile rede. 
De groote massa in de Europeesche landen had en heeft niet 
veel verwachting van de Parijsche conferentie ; deze conferentie 
van bondgenooten, die de Centrale tegenstanders van de onder- 
handelingen uitsloten, verdient naar het oordeel van velen 
slechts gering vertrouwen. Het eigenaardig incident in den 
aanvang toen het scheen, dat men de openbaarheid der con- 
ferentie tot een minimun wilde beperken, versterkte dien indruk. 
Ongetwijfeld, te Parijs heerschen geesten en hebben geesten 
geheerscht, die bedoelen de onderhandelingen geheel op den 
ouden voet van diplomatieke intriges te voeren ; te Parijs 
komen de oude en de nieuv/e school met elkaar in botsing. 
Maar reeds nu schijnt het alsof het aan de nieuwe school 
gegeven zal zijn om de overwinning op de oude te behalen. 
De commissie voor den Volkerenbond, waarin Wilson met 
House voor Amerika zitting nam, waarin Engeland door 
den Zuid-Afrikaanschen generaal Smuts en lord Cecil is 
vertegenwoordigd, heeft in korten tijd ernstigen arbeid verricht. 
Op 1 4 Februari 1919 nog, dus binnen een maand tijds, 
kon Wilson aan de volledige conferentie het ontwerp der 
commissie aanbieden ; een ontwerp van 26 artikelen, dat on- 
getwijfeld aan projecten als er voor haar lagen van de League 
of Nations Society, van de League to Enforce Peace, van 
tal van bekende voorstanders der paciiistische gedachte, zijn 
bouwstoffen kon ontleenen ; een ontwerp ook, dat nog geenszins 
den idealen Volkerenbond geeft, maar toch een ontwerp, dat 
met zijn internationaal gerechtshof, zijn uitvoerenden raad, zijn 
beperking der bewapeningen, zijn eventueele dwangmaatregelen 

249 



46 

voor de naleving van het intemationaal recht, aanmerkelijk 
verder gaat dan men het voor de eerstkomende tijden mogelijk 
achtte. Historische projecten als van een Henri IV van 
Frankrijk, van een William Penn, van een Abbe de St. 
Pierre, van een Alberoni en zoo tal van anderen, die zich 
in den loop der eeuwen aan het vraagstuk der internationale 
organisatie hebben gewijd, gingen verder, maakten een wer- 
kelijken internationalen Staat met internationale grondwet. 
Zoo ver gaat het ontwerp van Wilson en de zijnen niet ; 
het zou in dat geval ook weinig kans van slagen hebben en door 
de volkeren niet in elk opzicht met vertrouw^en zijn begroet. 
Reeds thans mag worden geconstateerd, dat de vreeze, die 
heerschte voor een Volkerenbond, welke slechts een politieke 
alliantie zoude zijn; voor een Volkerenbond, w^elke noch 
algemeene gedachten, noch algemeene deelneming mogelijk 
maakte, in het ontwerp der commissie niet wordt verwezenlijkt. 
Een tijdgenoot kan over datgene, wat onder zijn oogen ge- 
schiedt, niet oordeelen ; wij kunnen, althans op dit oogenblik, 
moeilijk of niet vaststellen in hoeverre met dit ontv/erp de 
vrede der wereld vv^ordt gediend ; wel echter mogen wij, ziende 
ook naar het weinige, dat de beide Vredesconferenties konden 
tot stand brengen, spreken van vooruitgang der internationale 
gedachte ; van een eerste schrede op den weg tot verwezen- 
lijking van een gewaarborgde internationale samenleving. 

Woodrow Wilson, die nog voor enkele jaren niet meer 
was dan een der vele Amerikaansche presidenten, hij is thans 
voor geheel de wereld de leider der aanstaande internationale 
gemeenschap. Meer en meer begint men uit de schijnbaar 
kronkelende lijn van zijn onzijdigheids- en oorlogspolitiek het 
streven naar het ideaal te bespeuren ; het ideaal, dat, kon 
het zijn, zou worden gediend met overtuiging, moest het zijn 
met kracht. Men ziet meer en meer in Wilson de consequente 
persoonlijkheid, die zich van de oorzaken van den oorlog en 
van de behoeften der wereld een duidelijk begrip heeft ge- 
vormd ; die niet zich vermoeit met projecten voor de uitwerking 
zijner internationale denkbeelden, maar die slechts den onver- 

250 



47 

anderlijken grondslag aangeeft, vvaarop Amerika de werkelfjke 
vrijheid der volkeren wilde helpen bouwen. Er behoort in 
Amerika niet gezegd te worden, dat een president breekt met 
een der heilige tradities van de Amerikaansche buitenlandsche 
politick, maar ontkend kan niet worden, dat Wilson breken wil 
en gebroken heeft met de Monroe-leer. Deze, misschien onwille- 
keurig maar niettemin egoistisch in haar opvatting, schreef Ame- 
rika onthouding voor in Europeesche aangelegenheden gelijk zij 
geen Europeesche inmenging in Amerikaansche zaken wenscht ; 
hoe zou Wilson, zich gedragende naar de beginselen der Mon- 
roeleer, een directe belangstelling kunnen toonen voor de oplos- 
sing der tallooze nationaliteitskwestien van Europa? Met zijn 
rede te Philadelphia van 25 Mei 1916 schudde Wilson, zander 
het begrijpelijkerwijze op den voorgrond te stellen, de Monroe- 
leer van zich af ; of wij willen of niet, aldus toen zijn rede- 
voering, wij worden bij den gang der wereldzaken betrokken ! 
Wenschte Amerika zich niet met de wereldpolitiek in te laten, 
de wereldpolitiek deed het met haar ! 

In de rij der Amerikaansche presidenten zal Wilson geen 
onverschilHge plaats innemen, Washington heeft de vrijheid 
van Amerika gegrondvest en bevestigd ; Jefferson was een 
zijner belangrijkste navolgers ; Monroe wist de formule te 
vinden, waaronder het Amerika gegeven zou zijn zich voor 
goed van Europeesche inmenging te bevrijden ; Abraham 
Lincoln voerde Amerika aan in den strijd om een ideaal en 
een belang te gelijk. Wilson heeft de Amerikaansche grondwet 
van toepassing gemaakt op de geheele wereld ; hij heeft ons de 
grondslagen van Amerika's denken en voelen bloot gelegd ; 
hij heeft Amerika opgeroepen om de democratische vrijheid, 
die in Amerika heerscht, over te brengen naar de internationale 
samenleving. Hij moge stuiten thans en in de toekomst op 
politieken tegenstand in Amerika ; hij moge overwinnen nu 
of later; slagen zal hij. De oplossing van het probleem, 
waarnaar door Europa tientallen van jaren is gezocht, is 
door hem in de praktijk benaderd ; in den Volkerenbond 
heeft hij het middel gezien om Europa en Amerika en 
Azie en Afrika te binden in diezelfde internationale gemeen- 
251 



n * mmm^ tft^mmmmmuut^m m m tnnmw i i i m i,.,, ! .. , „ i« , ; mmimmmmmmmmmmmt^>mmmm^^^mmi^,^m^^^mgmimi^ni^ 



48 

schap, waarln belangenconflicten zeker met zijn uitgesloten, 
waarin strijd mogelijk en denkbaar is, maar waarin de volkeren 
waarborgen hebben tegen invloeden als zich in 1914 aan- 
wezig hebben getoond en als zoovele malen tevoren door 
het bedaren van den storm niet tot uiting zijn gekomen! 

En omdat Woodrow Wilson is de man, die de gedachten 
van geheel de vs^ereld heeft weten saam te spitsen op den 
Volkerenbond ; omdat hij in den Volkerenbond een wereld- 
belang heeft doen zien, daarom reeds mag zijn naam worden 
gesprezen en geeerd door heel deze vermoeide, verarmde en 
verdwaasde wereld! ^) 



') Sir Thomas Barclay : „Le president Wilson el I'evolulion de la politique 
etrangere des Etats-Unis" — 1917; dr. W. G. C. Byvanck: Wilson in „De Am- 
sterdammer" van 8 en 15 Juni 1918; H. Wilson Harris: ..President Wilson, his 
problems and his policy". 



25 



In de ujtgave „Mannen en Vrouwen van Beteekenis'' ver- 
scheen als vorig nr.: DAVID LLOYD GEORGE, door Henri 
VAN DER Mandere, terwijl vroeger in deze uitgave o. a. het licht 
zagen Karakterschetsen van CLEIVIENCEAU (door H. V. D. 
Mandere), KEIZER WILHELM (een door H. W. v. d. Mey 
en een nieuwere door H. S. M. v. WiCKEVOORT Crommelin). 
Vraag den voUedigen catalogus I 



LOSSE BIHDEK 



voor de thans complete le serie 
(nieuwe reeks) der „Mannen en 
Vrouwen van Beteekenis" zullen 

binnenkort (met titel en inhoud) verkrijgbaar zijn a f 0.65 per 

stuk (plus 20 ^Iq crisis-verhooging). 

HOLLANDIA-DRUKKERI], BAARN. 



beschreven door Dr. J. D. BIERENS DE HAAN; Dr. H. J. 
F. W. BRUGMANS; R. CASIMIR; Dr. F. M. G. DE FEYFER; 
Prof. Mr. I. HENRI HYMANS; Dr. J. P. B. DE JOSSELIN 
DE JONG ; Prof. G. MANNOURY; Prof. Mr. H. U. MEYBOOM; 
Dr. J. DU SAAR; Dr. M. J. SIRKS; Prof. Mr. S. R. 
STEINMETZ; Mr. Dr. H. J. TASMAN. 

Compleet in 2 deelen, te zamen 522 bladzijden, met 

uitvoerige Naam- en Zaakregisters, k f 2.— ing.; 

f 2.75 gebonden per deel. (met 20 % crisistoeslag, waarvan 

de helft voor den boekhandel). 

INHOUD deel I: Geschiedenis van het Wijsgeerig Denken (Bierens de 
Haan); Psychologic (Brugmans); Taalwetenschap (de Josselin de Jong); 
Physica en Chemie (Snijders); Pasdagogiek (Casimir); Godgeleerdheid 
(Meyboom). 

INHOUD deel II: Geschiedenis der Biologische Wetenschappen (Alge- 
meene Biologie; Plantkunde; Cierkunde) (Sirks); Geologie, Palasonthologie 
en Anthropologic (Sirks)| Sterrenkunde (du Saar); Wiskunde (Mannoury); 
Staathui'shoudkunde (Tasman) ; Statistiek (Tasman)'; Rechtswetenschap 
(Hymans); Geneesku,nde (deFeyfer); Volkenkunde (Ethnogrjiphie; Ethno- 
logic')' (Steinmetz) ; Sociologic (Steinmetz). 

In dit werk, door deskundigen samengesteld en dus, volkomeh betrouw- 
baar, is vooral gestreefd naar vermijding van het „te Veel", van te veel 
namen,", e& te veel jaartallen; — alleen ,wa.t diqner\ kan om de g'roote 
lijnen in den ontwikkelingsgang te doen zien wordt medegedeeld. Een 
uitvoerig naam- en zaaJc-register verhbogtde tjruikbaarheid van dit boek. 

Elk deel vormt een afgerond.geheel, 

UITGAVE DER HOLLANDIA-DRUKKERIJ TE BAARN 



Nu is het tijd U te abonneeren op 

DEN GULDEN WINCKEL 

GEILLUSTREERD MAANDSCHRIFT VOOR DE 
BOEKENVRIENDEN IN GROOT-NEDERLAND 

Onder leiding van GERARD VAN ECKEREN 

Met medewerking van: LODE BaekeLMANS, Dr. V. D. Bergh 
V. Eysinga, J. D. C. V. DoKKUM, Ellen Forest, Emmy van 

LOKHORST, Dr. H. VAN LOON, JOH. DE MEESTER, TOP NaEFF, 

J. Reddingius, Andr]^ de Ridder, Mr. p. H. Ritter Jr., 
Annie Salomons, Marie Schmitz, Otto van Tussenbroek c. a. 

Per jaargang van 12 afl. f 1.98; franco per post f 2.25 

(crisistoeslag inbegrepen) 

INHOUD van afl. 2 (15 Februari '19): Schrijvers van over de Grenzen: 
Josephin P^ladan, door Emmy van Lokhorst (met portret) ; Geneeskundige 
Volksprenten, door J. D. C. van Dokkum (met 5 illustraties); Van een 
oud Amsterdamsch Regent, door P. L, van Eok Jr.; Kantteekeningen bij 
de Literatuur van den Dag (LIII: De Schartens) door Gerard van 
Eckeren; Boekenschouw, door Joannes Reddingius, Ernst Groene- 
VELT, Emmy van Lokhorst en Marie Schmitz; Christendom en Kunst; 
Tijdschriiten-overzicht. 

PROEFNUMMER OP AANVRAGE 

UITGAVE HOLLANDIA-DRUKKERIJ, BAARN 



Bij de HOLLANDIA-DRUKKERIJ te BAARN kwam zoo 
juist van de pers: 

ANDRB DE RIDDER 

JEAN DE LA FONTAINE 

zijn Vrienden en Vriendinnen 

EEN DICHTERSLEVEN IN DE XVlIe EEUW 

Met een Portret naar het schilderij van H. RiGAULT 

{304 biz.) f 2.25 ing. ; f 2.85 gebonden 

(plus 2o7o crisistoeslag, waarvan de helft voor den boekhandel) 

INHOUD : I. La Fontaine en de Idee der Natuur in de XVUe eenw. — 
II. De Jeugd in Champagne. — III. Bij Fouquet. — IV. De laatste zwerf- 
jaren te Parijs. — V. La Fontaine en de Vriendschap. — VI. La Fontaine 
en de Liefde. — VII. Een karakterschcts. 



LIBRARY OF CONGRESS 

11 iiiiiiiiii|i|i|ii|iiiii|ii 111 nil Hi 



